DN Việt từ thầu phụ thời vụ đến mắt xích trong chuỗi giá trị toàn cầu

Khi những "mỏ vàng" công nghiệp được đánh thức

Có lẽ chưa bao giờ Bắc Trung Bộ chứng kiến một làn sóng đầu tư công nghiệp mạnh mẽ như hiện nay. Từ khu kinh tế Nghi Sơn (Thanh Hóa), khu kinh tế Đông Nam Nghệ An, VSIP Nghệ An, WHA Industrial Zone, khu kinh tế Vũng Áng (Hà Tĩnh), khu kinh tế Đông Nam Quảng Trị đến khu kinh tế Chân Mây - Lăng Cô (TP. Huế), hàng loạt dự án quy mô lớn đang tạo nên những cực tăng trưởng mới cho khu vực.

Tuy nhiên, trong bức tranh sôi động ấy, doanh nghiệp địa phương vẫn đang đối mặt với một thực tế không dễ phủ nhận. Phần lớn giá trị gia tăng của các dự án lớn vẫn thuộc về các tập đoàn trong và ngoài nước, trong khi doanh nghiệp bản địa chủ yếu tham gia ở những công đoạn có hàm lượng kỹ thuật thấp hơn như vận tải, cung ứng vật tư, xây dựng hạ tầng, dịch vụ hậu cần hoặc nhận thầu lại từ các đơn vị lớn.

Đây không chỉ là câu chuyện riêng của Bắc Trung Bộ mà là thực trạng phổ biến ở nhiều địa phương trong quá trình công nghiệp hóa. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là sau nhiều năm đứng bên lề những chuỗi sản xuất quy mô lớn, một bộ phận doanh nghiệp địa phương đã bắt đầu thay đổi tư duy. Thay vì chỉ tìm cách hưởng lợi gián tiếp từ các khu công nghiệp, họ đang chủ động tìm vị trí của mình trong chuỗi giá trị, coi đây là cơ hội để lớn lên cùng quá trình phát triển của địa phương.

Từ nhà thầu phụ đến những mắt xích trong chuỗi sản xuất

Tại Thanh Hóa, nơi được xem là đầu tàu công nghiệp của khu vực Bắc Trung Bộ, sự phát triển mạnh mẽ của khu kinh tế Nghi Sơn đã tạo ra không gian mới cho doanh nghiệp địa phương. Trong số đó, Anh Phát Group là một trong những ví dụ điển hình cho quá trình chuyển đổi từ doanh nghiệp thương mại sang doanh nghiệp tham gia sâu vào hệ sinh thái công nghiệp.

Xuất phát từ lĩnh vực kinh doanh xăng dầu, doanh nghiệp này từng bước mở rộng sang logistics, thương mại, hạ tầng và đầu tư công nghiệp. Không chỉ dừng lại ở vai trò cung cấp dịch vụ cho các dự án lớn, doanh nghiệp đã bắt đầu tham gia vào các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao hơn, từng bước khẳng định vị thế trong hệ sinh thái công nghiệp của địa phương.

Tại Nghệ An, sự bùng nổ của các khu công nghiệp như VSIP, WHA hay Hoàng Mai đang tạo ra một thị trường hoàn toàn mới cho doanh nghiệp địa phương. Những cái tên như Tập đoàn TH, Công ty TNHH Mía đường Nasu, Công ty Cổ phần May Vinatex Hoàng Mai, Tập đoàn Thành Thành Đạt… không còn đơn thuần hoạt động trong các lĩnh vực truyền thống mà đang từng bước mở rộng sang logistics, chế biến sâu, dịch vụ công nghiệp và các hoạt động liên kết chuỗi. Đặc biệt, sự thành công của TH cho thấy doanh nghiệp địa phương hoàn toàn có thể xây dựng những hệ sinh thái sản xuất quy mô lớn ngay trên quê hương mình. Từ một doanh nghiệp chế biến sữa, TH đã phát triển chuỗi giá trị khép kín từ vùng nguyên liệu, sản xuất, logistics đến phân phối

Tại Hà Tĩnh, nơi từng được xem là "sân nhà" của những tập đoàn công nghiệp khổng lồ như Formosa, Vingroup… cơ hội cho doanh nghiệp địa phương tưởng chừng rất hạn chế. Thế nhưng, thực tế những năm gần đây cho thấy bức tranh đang dần thay đổi. Một số doanh nghiệp bản địa đã bắt đầu chen chân vào chuỗi cung ứng thông qua các lĩnh vực cơ khí, vận tải, cấu kiện công nghiệp và dịch vụ kỹ thuật. Một trong những trường hợp tiêu biểu là Công ty TNHH Vận tải Viết Hải.

Khởi đầu từ lĩnh vực vận tải vật liệu xây dựng, doanh nghiệp này từng bước mở rộng sang sản xuất cấu kiện, cơ khí và cung ứng các sản phẩm phục vụ công nghiệp. Theo ông Trần Văn Viết, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng giám đốc Công ty TNHH Vận tải Viết Hải, thách thức lớn nhất đối với doanh nghiệp địa phương không phải là thiếu cơ hội mà là làm sao đáp ứng được những tiêu chuẩn ngày càng cao của các dự án công nghiệp quy mô lớn.

"Muốn tồn tại và phát triển, doanh nghiệp buộc phải đầu tư công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm và năng lực quản trị để trở thành đối tác thực sự trong chuỗi cung ứng, thay vì chỉ làm những công việc mang tính thời vụ", ông Viết chia sẻ.

Theo vị doanh nhân này, sự hiện diện của các dự án lớn như Formosa hay các khu công nghiệp trên địa bàn không chỉ mang đến áp lực cạnh tranh mà còn tạo ra cơ hội rất lớn để doanh nghiệp bản địa học hỏi, nâng cao năng lực quản trị và từng bước tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái công nghiệp. "Nếu biết tận dụng cơ hội, doanh nghiệp địa phương hoàn toàn có thể lớn lên cùng các dự án lớn ngay trên quê hương mình", ông Viết nhấn mạnh.

Xa hơn về phía nam, Quảng Trị và TP. Huế cũng đang chứng kiến những chuyển động tích cực. Với lợi thế của Hành lang Kinh tế Đông - Tây (EWEC) cùng hệ thống cảng biển và cửa khẩu quốc tế, nhiều doanh nghiệp Quảng Trị đang phát triển mạnh trong lĩnh vực logistics, kho bãi và dịch vụ hậu cần. Trong khi đó, tại TP. Huế, sự xuất hiện của Kim Long Motor tại khu kinh tế Chân Mây - Lăng Cô đang mở ra kỳ vọng về một hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ mới. Không chỉ là dự án sản xuất ô tô quy mô lớn, Kim Long Motor còn được kỳ vọng trở thành hạt nhân kéo theo các doanh nghiệp cơ khí, linh kiện, logistics và công nghiệp phụ trợ cùng phát triển.

Điểm chung dễ nhận thấy là doanh nghiệp địa phương đang dần chuyển từ tư duy "làm dịch vụ cho khu công nghiệp" sang tư duy "trở thành một phần của khu công nghiệp". Đây là bước chuyển quan trọng bởi giá trị lớn nhất của nền kinh tế công nghiệp không nằm ở việc cung cấp một dịch vụ đơn lẻ mà ở khả năng tham gia và nắm giữ những mắt xích có giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi sản xuất.

Cơ hội nhưng không dành cho những doanh nghiệp chậm thay đổi

Từ góc độ kinh tế học phát triển, sự xuất hiện của các tập đoàn lớn chưa bao giờ là mối đe dọa đối với doanh nghiệp địa phương. Ngược lại, đây chính là cơ hội để doanh nghiệp bản địa trưởng thành.

Nhìn vào kinh nghiệm của Nhật Bản, Hàn Quốc hay Trung Quốc, hầu hết các doanh nghiệp công nghiệp lớn đều khởi đầu từ vai trò nhà cung cấp cho những tập đoàn dẫn dắt. Thông qua các đơn hàng, họ tích lũy công nghệ, kinh nghiệm quản trị, tiêu chuẩn sản xuất và dần nâng cấp vị thế của mình trong chuỗi giá trị.

Bắc Trung Bộ hiện cũng đang đứng trước cơ hội tương tự. Điều mà doanh nghiệp địa phương thiếu không hẳn là thị trường hay cơ hội tiếp cận khách hàng lớn. Điều họ thiếu là năng lực để đáp ứng những yêu cầu ngày càng khắt khe của nền sản xuất hiện đại.

Không ít doanh nghiệp vẫn quen với tư duy kinh doanh ngắn hạn, ngại đầu tư cho công nghệ, quản trị và nguồn nhân lực chất lượng cao. Trong khi đó, các chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng đòi hỏi tiêu chuẩn cao về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, chuyển đổi số và phát triển bền vững.

Đó cũng là lý do vì sao nhiều chuyên gia cho rằng doanh nghiệp địa phương không nên xem các tập đoàn lớn là đối thủ cạnh tranh mà phải coi họ là những "đầu kéo" để học hỏi và phát triển. Cạnh tranh trực diện về vốn hay công nghệ là điều rất khó, nhưng doanh nghiệp bản địa lại có những lợi thế mà doanh nghiệp ngoại khó thay thế như hiểu biết thị trường, nguồn nhân lực địa phương, khả năng thích ứng nhanh và mạng lưới đối tác sẵn có.

Vấn đề đặt ra là những lợi thế ấy phải được chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh thực sự. Muốn vậy, doanh nghiệp địa phương cần mạnh dạn đầu tư cho công nghệ, nâng cao chất lượng quản trị, liên kết với nhau để hình thành hệ sinh thái sản xuất và chủ động tham gia vào các chuỗi cung ứng ngay từ những mắt xích nhỏ nhất.

Thành công của Bắc Trung Bộ trong giai đoạn tới sẽ không chỉ được đo bằng số lượng dự án tỷ USD hay quy mô vốn FDI thu hút được. Thước đo quan trọng hơn là sau mỗi dự án lớn, địa phương có tạo ra được những doanh nghiệp bản địa đủ mạnh để cùng phát triển hay không.