[Gặp gỡ thứ Tư] 'Hòa giải thương mại - lựa chọn chiến lược để bảo vệ dòng vốn đầu tư'

Xung quanh vấn đề này, Tạp chí Nhà đầu tư/Nhadautu.vn đã có cuộc trao đổi với bà Nguyễn Thị Mai, Giám đốc Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC) thuộc Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC).

Chủ động hòa giải trước khi tranh chấp vượt tầm kiểm soát

Khi phát sinh tranh chấp với đối tác, nhà đầu tư thường đứng trước lựa chọn khởi kiện tại tòa án, trọng tài hoặc thương lượng, hòa giải. Bà nhìn nhận thế nào về vai trò của hòa giải thương mại trong những tình huống này?

Bà Nguyễn Thị Mai: Hòa giải thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án có nhiều ưu điểm, đặc biệt đối với các tranh chấp phát sinh trong hoạt động đầu tư, kinh doanh.

Trong bối cảnh phát sinh tranh chấp kinh doanh, thương mại, hòa giải đóng vai trò như một "cầu nối" mềm dẻo, giúp các bên chuyển từ thế đối đầu sang hợp tác, cùng tìm kiếm giải pháp có lợi.

Khác với tòa án và trọng tài, hòa giải viên không phải là người đưa ra phán quyết hay quyết định bên nào thắng, bên nào thua. Vai trò của hòa giải viên là người trung gian độc lập, hỗ trợ các bên đối thoại, nhận diện vấn đề và tìm kiếm giải pháp phù hợp với lợi ích của mỗi bên.

Ưu điểm của phương thức này là tính linh hoạt, bảo mật, tiết kiệm thời gian và chi phí. Quan trọng hơn, hòa giải giúp các bên có cơ hội duy trì quan hệ hợp tác sau tranh chấp. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với những nhà đầu tư đang triển khai dự án, thực hiện hợp đồng hoặc duy trì quan hệ thương mại dài hạn với đối tác, đồng thời mong muốn bảo vệ hình ảnh, thương hiệu doanh nghiệp trên thị trường.

Vì vậy, hòa giải không nên chỉ được xem là giải pháp tình thế hay bước đệm trước khi khởi kiện tại tòa án hoặc trọng tài, mà cần được nhìn nhận và sử dụng như một phương thức giải quyết tranh chấp độc lập, chuyên nghiệp và hiệu quả đối với cộng đồng doanh nghiệp, nhà đầu tư.

Hòa giải không nên chỉ được xem là giải pháp tình thế hay bước đệm trước khi khởi kiện tại tòa án hoặc trọng tài, mà cần được nhìn nhận và sử dụng như một phương thức giải quyết tranh chấp độc lập, chuyên nghiệp và hiệu quả.

Vậy trong thực tế, nhà đầu tư nên cân nhắc lựa chọn hòa giải vào thời điểm nào? Có phải cứ phát sinh tranh chấp là nên ưu tiên phương thức này?

Bà Nguyễn Thị Mai: Các bên có thể lựa chọn hòa giải trước hoặc sau khi phát sinh tranh chấp. Để hòa giải được ưu tiên sử dụng, các bên nên thỏa thuận điều khoản hòa giải ngay trong hợp đồng. Trường hợp hợp đồng không quy định về hòa giải tranh chấp, một hoặc hai bên vẫn có thể yêu cầu hòa giải khi tranh chấp phát sinh.

Việc lựa chọn hòa giải phụ thuộc vào loại tranh chấp cũng như nguyện vọng của các bên. Về cơ bản, mọi tranh chấp đầu tư, thương mại đều phù hợp với hòa giải và được pháp luật khuyến khích.

Tuy nhiên, nếu một bên không có thiện chí hòa giải, nhà đầu tư cần cân nhắc phương thức giải quyết phù hợp khác. Thực tiễn hòa giải tại VMC cho thấy, khi các bên hợp tác và có thiện chí, khả năng hòa giải thành công là rất cao.

Tại VMC, các tranh chấp được hòa giải chủ yếu thuộc lĩnh vực mua bán hàng hóa, xây dựng và dịch vụ. Trong đó, mua bán hàng hóa chiếm 33,33%, xây dựng chiếm 30,95% và dịch vụ chiếm 23,81%.

Đừng đợi tranh chấp mới tính đến điều khoản hợp đồng

Từ thực tiễn giải quyết tranh chấp, bà có khuyến nghị gì với nhà đầu tư ngay từ giai đoạn đàm phán và ký kết hợp đồng để tránh bị động khi tranh chấp xảy ra?

Bà Nguyễn Thị Mai: Theo tôi, doanh nghiệp và nhà đầu tư cần quan tâm đến cơ chế giải quyết tranh chấp ngay từ khi xây dựng, đàm phán hợp đồng, thay vì chỉ tính đến khi mâu thuẫn đã phát sinh.

Các bên nên cân nhắc đưa điều khoản giải quyết tranh chấp bằng hòa giải vào hợp đồng, trong đó xác định rõ tổ chức hòa giải, quy tắc hòa giải, địa điểm và ngôn ngữ hòa giải được lựa chọn.

Việc thỏa thuận ngay trong hợp đồng sẽ giúp các bên có cơ sở triển khai khi tranh chấp xảy ra, tránh mất thêm thời gian thương lượng về cách thức giải quyết. Để hỗ trợ các bên dễ dàng thỏa thuận điều khoản hòa giải, VMC đã thiết kế điều khoản mẫu. Nhà đầu tư có thể tham khảo điều khoản này trên trang web và trong các tài liệu của VMC.

Bên cạnh đó, nhà đầu tư cần lưu ý lựa chọn tổ chức hòa giải và hòa giải viên có năng lực, kinh nghiệm phù hợp với lĩnh vực tranh chấp. Đối với các giao dịch có yếu tố nước ngoài, chuyên môn, kinh nghiệm giải quyết tranh chấp quốc tế và khả năng sử dụng ngoại ngữ cũng là những yếu tố đáng quan tâm.

Một vấn đề khác là doanh nghiệp cần thể hiện thiện chí, sẵn sàng thương lượng và hòa giải. Đây là cơ sở quan trọng để các bên tìm kiếm phương án giải quyết tốt nhất cho cả hai bên.

Một trong những mối quan tâm của nhà đầu tư là tính bảo mật và khả năng thực thi kết quả hòa giải. Pháp luật hiện hành đã bảo đảm những yếu tố này đến đâu?

Bà Nguyễn Thị Mai: Bảo mật là một trong những nguyên tắc có ý nghĩa quan trọng của hòa giải thương mại. Nhà đầu tư, đặc biệt là nhà đầu tư nước ngoài, thường rất quan tâm đến việc bảo vệ thông tin kinh doanh, bí mật thương mại và các dữ liệu liên quan đến dự án, doanh nghiệp.

Nguyên tắc này đã được thể hiện tại Nghị định số 22/2017/NĐ-CP. Cơ chế, quy trình công nhận kết quả hòa giải thành cũng đã được quy định trong Bộ luật Tố tụng dân sự.

Tại Trung tâm Hòa giải Việt Nam, thực tiễn cho thấy 100% kết quả hòa giải thành được các bên tự nguyện thi hành. Đây là tín hiệu tích cực, cho thấy khi các bên thực sự tham gia trên tinh thần tự nguyện và cùng thống nhất được giải pháp, khả năng thực hiện thỏa thuận là rất cao.

Tuy nhiên, Nghị định số 22/2017/NĐ-CP chưa có quy định đầy đủ về phạm vi, nội dung bảo mật thông tin mà các bên tiết lộ trong quá trình hòa giải.

Nhà đầu tư cần thay đổi tư duy, từ chỗ chỉ quan tâm đến việc xử lý tranh chấp khi đã xảy ra sang chủ động thiết kế cơ chế phòng ngừa và giải quyết tranh chấp ngay từ đầu.

Việt Nam cũng chưa tham gia Công ước của Liên hợp quốc về thỏa thuận giải quyết tranh chấp quốc tế thông qua hòa giải (Công ước Singapore). Do đó, thỏa thuận hòa giải thành tại các quốc gia thành viên chưa được công nhận tại Việt Nam và ngược lại, thỏa thuận hòa giải thành của các tổ chức hòa giải thương mại tại Việt Nam cũng chưa được công nhận tại nước ngoài.

Đây là những vấn đề cần được nghiên cứu, xử lý để nhà đầu tư yên tâm hơn khi lựa chọn hòa giải.

Hoàn thiện pháp luật để nhà đầu tư yên tâm chọn hòa giải

Đối với nhà đầu tư nước ngoài, việc có một cơ chế giải quyết tranh chấp đáng tin cậy tại nước tiếp nhận đầu tư có ý nghĩa rất quan trọng. Bà đánh giá thế nào về những bước tiến của Việt Nam trong vấn đề này?

Bà Nguyễn Thị Mai: Việt Nam đã có những bước tiến trong việc xây dựng cơ chế giải quyết tranh chấp đầu tư, thương mại ngoài tòa án.

Đáng chú ý, Nghị quyết số 20/2026/QH16 ngày 23/4/2026 của Quốc hội về cơ chế phối hợp, chính sách đặc thù nâng cao hiệu quả phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế, cùng nghị định hướng dẫn thi hành, đã quy định về việc ưu tiên phương án hòa giải trong quá trình xử lý tranh chấp đầu tư quốc tế.

Quy định này cho thấy hòa giải ngày càng được quan tâm như một công cụ phòng ngừa và xử lý tranh chấp đầu tư. Việc chủ động nghiên cứu khả năng hòa giải có thể giúp các bên tìm kiếm giải pháp trước khi tranh chấp phát triển thành những vụ kiện kéo dài, gây tốn kém và ảnh hưởng đến môi trường đầu tư.

Tuy nhiên, để cơ chế này phát huy hiệu quả, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định pháp luật, khuyến khích cơ quan nhà nước và doanh nghiệp ưu tiên sử dụng hòa giải, đồng thời nâng cao năng lực của đội ngũ hòa giải viên và tăng cường tính chuyên nghiệp của các tổ chức hòa giải.

Bà từng đề xuất xây dựng Luật Hòa giải thương mại thay thế khuôn khổ pháp lý hiện hành ở cấp nghị định. Theo bà, đâu là những thay đổi quan trọng nhất cần hướng tới để củng cố niềm tin của nhà đầu tư?

Bà Nguyễn Thị Mai: Chúng tôi cho rằng Việt Nam cần sớm nghiên cứu xây dựng Luật Hòa giải thương mại với những nguyên tắc và nội dung chủ đạo phù hợp với Luật mẫu UNCITRAL, qua đó khắc phục những hạn chế của Nghị định số 22/2017/NĐ-CP.

Luật cần làm rõ các nguyên tắc về tính tự nguyện, bảo mật, quyền tự định đoạt của các bên; quy định nghĩa vụ hòa giải trước khi khởi kiện nếu các bên đã có thỏa thuận về hòa giải; nâng cao tiêu chuẩn và chất lượng đội ngũ hòa giải viên; đồng thời tăng cường hơn nữa sự hỗ trợ của hệ thống tòa án đối với hòa giải.

Ngoài hoàn thiện thể chế, cần tăng cường tuyên truyền để cộng đồng doanh nghiệp hiểu đúng về hòa giải thương mại, khuyến khích đưa điều khoản hòa giải vào hợp đồng và nâng cao năng lực của các tổ chức cung cấp dịch vụ.

Cuối cùng, bà muốn gửi thông điệp gì tới cộng đồng nhà đầu tư về việc chủ động phòng ngừa và giải quyết tranh chấp trong hoạt động kinh doanh?

Bà Nguyễn Thị Mai: Tôi cho rằng nhà đầu tư cần thay đổi tư duy, từ chỗ chỉ quan tâm đến việc xử lý tranh chấp khi đã xảy ra sang chủ động thiết kế cơ chế phòng ngừa và giải quyết tranh chấp ngay từ đầu.

Trong quá trình đầu tư, kinh doanh, tranh chấp có thể phát sinh từ nhiều nguyên nhân và không phải lúc nào cũng có thể tránh được. Nhưng cách thức lựa chọn để giải quyết tranh chấp sẽ quyết định rất lớn đến chi phí, thời gian, cơ hội kinh doanh và khả năng duy trì quan hệ hợp tác của các bên.

Hòa giải thương mại mang đến cho nhà đầu tư thêm một lựa chọn linh hoạt, giúp các bên chủ động tìm kiếm giải pháp thay vì chỉ chờ đợi một phán quyết từ bên thứ ba.

Khi được sử dụng đúng thời điểm và có sự hỗ trợ của khuôn khổ pháp lý phù hợp, phương thức này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của các bên mà còn góp phần giải phóng nguồn lực đang bị mắc kẹt trong tranh chấp, khơi thông hoạt động đầu tư và kinh doanh.

Xin trân trọng cảm ơn bà!

Theo Cục Bổ trợ tư pháp (Bộ Tư pháp), tính đến nay, cả nước có 17 trung tâm hòa giải thương mại được Bộ Tư pháp cấp giấy phép thành lập, 12 trung tâm trọng tài được bổ sung chức năng hòa giải thương mại và hơn 200 hòa giải viên thương mại vụ việc đã đăng ký tại Sở Tư pháp các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, chủ yếu tại Hà Nội, TP.HCM và một số thành phố lớn. Trong năm 2025, số lượng vụ việc hòa giải thương mại được tiếp nhận là 104 vụ, tổng giá trị vụ việc đã giải quyết xong đạt 3,5 tỷ đồng.

Bộ Tư pháp đang chủ trì xây dựng dự thảo Luật Hòa giải thương mại. Một trong những mục đích xây dựng luật là chuyển đổi khung pháp lý từ cấp nghị định lên cấp luật, tạo sự bình đẳng về thứ bậc pháp lý giữa hòa giải thương mại với các phương thức khác như trọng tài thương mại và tòa án; bảo đảm tính đồng bộ, khắc phục các xung đột, chồng chéo và khoảng trống pháp lý giữa quy định về hòa giải với Bộ luật Tố tụng dân sự và Luật Thi hành án dân sự. Dự kiến, đề xuất dự án luật sẽ được trình Quốc hội xem xét, thông qua tại kỳ họp thứ 4, Quốc hội khóa XVI.