Doanh nghiệp trong nước đối diện nhiều điểm nghẽn quen thuộc

Theo Cục thống kê, trong tháng 1, cả nước có gần 24.200 doanh nghiệp thành lập mới, tăng 40,9% so với tháng trước và tăng tới 126,8% so với cùng kỳ năm trước. Đáng chú ý, có hơn 24.500 doanh nghiệp quay trở lại hoạt động, tăng 146,2% so với tháng trước và tăng 7,6% so với cùng kỳ năm 2025.

Như vậy, tổng số doanh nghiệp gia nhập và tái gia nhập thị trường đạt gần 48.700 doanh nghiệp, tăng 45,6% so với cùng kỳ. Đây cũng là mức cao nhất trong giai đoạn từ 2021 - 2025.

Ở chiều ngược lại, cũng trong tháng 1, có gần 54.300 doanh nghiệp tạm ngừng kinh doanh có thời hạn, tăng 2,8% so với cùng kỳ; 7.303 doanh nghiệp ngừng hoạt động chờ giải thể, tăng 109,1%; và 4.609 doanh nghiệp hoàn tất thủ tục giải thể, tăng 128,1%.

Tổng cộng, số doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường lên tới 66.200 doanh nghiệp, tăng 13,5% so với cùng kỳ năm trước.

Trong bối cảnh đó, nhiều chuyên gia kinh tế đánh giá số lượng doanh nghiệp rút lui dù có lý giải là một phần của quá trình sàng lọc và tái cơ cấu thị trường, nhưng cũng phản ánh các rào cản nội tại như chi phí tuân thủ còn cao, chi phí vốn và tiếp cận nguồn lực không đồng đều, cùng với sự cạnh tranh gay gắt từ thị trường trong nước và quốc tế – những yếu tố khiến nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa gặp khó khăn trong việc duy trì hoạt động, đặc biệt khi chuyển sang năm 2026 với nhiều mục tiêu tăng trưởng cao hơn.

Trao đổi với Tạp chí Đầu tư Tài chính – VietnamFinance, chuyên gia kinh tế Nguyễn Bích Lâm, nguyên Tổng cục trưởng Tổng cục Thống kê, phân tích số lượng doanh nghiệp tạm ngừng hoạt động và giải thể tăng cao là tín hiệu đáng lưu ý về sức chống chịu của khu vực sản xuất – kinh doanh.

Theo ông Lâm, có thời điểm chỉ trong 1 tháng, hàng chục nghìn doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường, trong đó phần lớn là doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ thuộc khu vực dịch vụ. Điều này phản ánh không chỉ khó khăn về đơn hàng, dòng tiền và chi phí vốn, mà còn cho thấy nhiều doanh nghiệp chưa đủ tích lũy để ứng phó với các cú sốc thị trường kéo dài.

“Nếu xu hướng này không được kiểm soát bằng các chính sách hỗ trợ kịp thời và cải thiện môi trường kinh doanh thực chất, nền kinh tế sẽ đối mặt với nguy cơ 'hao hụt' lực lượng doanh nghiệp – vốn là nền tảng tạo việc làm, đóng góp ngân sách và duy trì động lực tăng trưởng dài hạn”, ông Lâm nói.

Đánh giá về thực trạng doanh nghiệp gia nhập và rời khỏi thị trường, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, cho rằng đây là “tấm gương phản chiếu” khá rõ môi trường thể chế và môi trường kinh doanh của Việt Nam.

"Việc số doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động đạt mức cao trong năm 2025 và tháng đầu năm 2026 cho thấy niềm tin thị trường đang dần cải thiện, nhất là khi hàng loạt chính sách quan trọng như Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân và Nghị quyết 198 của Quốc hội được ban hành, tạo không khí cải cách và khuyến khích khu vực tư nhân rõ nét hơn", ông Tuấn nói.

Tuy nhiên, ông Tuấn cũng lưu ý số doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường vẫn ở mức cao, phản ánh những khó khăn chưa được xử lý triệt để. Bên cạnh các yếu tố bên ngoài như xung đột địa chính trị, xu hướng bảo hộ thương mại gia tăng và sự suy yếu của các thể chế thương mại toàn cầu, doanh nghiệp trong nước còn phải đối mặt với những “điểm nghẽn” quen thuộc như thủ tục hành chính phức tạp, thanh tra – kiểm tra chồng chéo, tiếp cận đất đai và vốn còn hạn chế. Những yếu tố này làm gia tăng chi phí tuân thủ và bào mòn sức chống chịu của doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Phải cải thiện môi trường kinh doanh

Ở góc nhìn chính sách, TS. Nguyễn Minh Thảo, Phó Trưởng ban Phát triển doanh nghiệp và Môi trường kinh doanh, Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính thuộc Bộ Tài chính, cho rằng mục tiêu tại Nghị quyết 02 năm 2026 về cải thiện môi trường kinh doanh, đặt ra yêu cầu tăng 15–20% số doanh nghiệp gia nhập và tái gia nhập thị trường, đồng thời kiểm soát tốc độ tăng doanh nghiệp rút lui ở mức khoảng 10%, thể hiện quyết tâm cải cách mạnh mẽ hơn so với các năm trước. Song bà nhấn mạnh, để đạt được mục tiêu này không hề đơn giản, nhất là khi mức tăng cao của năm 2025 một phần đến từ nền so sánh thấp trước đó.

Theo các chuyên gia, vấn đề cốt lõi không chỉ là ban hành thêm chính sách ưu đãi, mà là bảo đảm môi trường kinh doanh thực sự minh bạch, ổn định và có thể dự báo. Doanh nghiệp cần một “không gian an toàn” để đầu tư dài hạn, thay vì phải liên tục thích ứng với những thay đổi khó lường.

Cải cách vì vậy phải đi đến cùng, từ đơn giản hóa thủ tục, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý nhà nước đến tăng cường giám sát độc lập để bảo đảm chính sách được thực thi nhất quán. Khi niềm tin được củng cố và chi phí thể chế được cắt giảm thực chất, mục tiêu xây dựng cộng đồng doanh nghiệp lớn mạnh, hướng tới 2 triệu doanh nghiệp hoạt động vào năm 2030 mới có cơ sở vững chắc.

Ở góc nhìn cải cách dài hạn, TS Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương nhiều lần nhấn mạnh rằng muốn xây dựng lực lượng doanh nghiệp lớn mạnh, "níu" doanh nghiệp ở lại với thị trường lâu, phải đẩy mạnh cải cách thể chế bởi điểm nghẽn lớn nhất của nền kinh tế hiện nay nằm ở thể chế.

Theo ông Cung, chi phí cơ hội mà doanh nghiệp phải gánh chịu không chỉ đến từ thị trường, mà chủ yếu từ các rào cản hành chính, điều kiện kinh doanh và cơ chế “xin – cho” còn tồn tại.

"Muốn tạo đột phá tăng trưởng và xây dựng được đội ngũ doanh nghiệp lớn mạnh, Việt Nam cần thực hiện một “Đổi mới lần hai”, trong đó trọng tâm là cải cách thể chế theo hướng bảo đảm quyền tự do kinh doanh thực chất – doanh nghiệp được làm những gì pháp luật không cấm, thay vì chỉ được làm những gì được cho phép", ông Cung nói.

Ông Cung cũng đề xuất chuyển mạnh sang cơ chế hậu kiểm, phát triển đồng bộ các thị trường yếu tố như đất đai, vốn và lao động theo nguyên tắc thị trường, qua đó giải phóng nguồn lực và tạo không gian phát triển thực sự cho khu vực kinh tế tư nhân.