Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Nghị quyết 02/NQ-CP ngày 8/1/2026 nhằm cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Khác với trước, Nghị quyết lần này được thiết kế với mục tiêu, chỉ tiêu cụ thể và gắn trách nhiệm rõ ràng, thể hiện quyết tâm siết chặt kỷ luật thực thi.

Bước vào kỷ nguyên vươn mình, việc xây dựng môi trường kinh doanh cũng được xem là nhiệm vụ trọng tâm để thúc đẩy tăng trưởng và hỗ trợ cộng đồng doanh nghiệp.

Về vấn đề này, Tạp chí Đầu tư Tài chính đã trao đổi với Luật sư Nguyễn Tiến Lập, Văn phòng Luật sư NHQuang và Cộng sự, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam.

Gần đây, môi trường kinh doanh Việt Nam xuất hiện tình trạng nhiều nghị định, văn bản Luật vừa ban hành đã phải họp khẩn để tháo gỡ do phát sinh vướng mắc, thậm chí gây thiệt hại cho doanh nghiệp. Ông đánh giá như thế nào về thực trạng này?

Luật sư Nguyễn Tiến Lập: Đúng là trong bối cảnh cải cách thể chế đang được thúc đẩy quyết liệt, việc các nghị định vừa ban hành đã phát sinh vướng mắc gây nhiều băn khoăn.

Trường hợp Nghị định 46/2026, có hiệu lực ngay từ ngày ký nhằm siết chặt quản lý theo Luật An toàn thực phẩm, cho thấy rõ điều đó. Mục tiêu là bảo vệ sức khỏe người dân, nhất là dịp Tết, nhưng trên thực tế lại tạo ra ách tắc lớn đối với doanh nghiệp nhập khẩu, hình thành một “điểm nghẽn” mới trong lưu thông hàng hóa.

Về nguyên tắc pháp lý, luật quy định văn bản quy phạm pháp luật, bao gồm cả nghị định, phải có thời gian tối thiểu 45 ngày kể từ ngày ban hành mới có hiệu lực để các cơ quan thực thi và đối tượng chịu tác động có thời gian chuẩn bị. Chỉ trong trường hợp đặc biệt, như tình thế khẩn cấp hoặc bất khả kháng, mới được áp dụng thủ tục rút gọn và có hiệu lực ngay.

Điều đáng chú ý là nghị định nêu trên đều có hiệu lực tức thì, tức được ban hành theo thủ tục rút gọn, trong khi chưa thấy lý do thực sự thuyết phục cho việc áp dụng cơ chế này. Theo quy trình, cơ quan soạn thảo phải đề xuất rõ căn cứ và sự cần thiết của việc ban hành theo thủ tục đặc biệt. Nếu không có tình huống khẩn cấp khách quan, thì việc lựa chọn cách thức này đặt ra câu hỏi về quy trình tham vấn và đánh giá tác động chính sách.

Quan trọng hơn, đối tượng thi hành nghị định là người dân và doanh nghiệp. Họ có quyền được thông tin, được chuẩn bị và được đối xử công bằng với tư cách là chủ thể chịu tác động trực tiếp. Nếu vấn đề không thuộc diện khẩn cấp, thì việc không dành thời gian chuyển tiếp hợp lý khiến doanh nghiệp không kịp điều chỉnh hoạt động, dẫn đến thiệt hại vật chất và rủi ro pháp lý là điều cần được nhìn nhận nghiêm túc.

Trong bối cảnh những hệ lụy đã xảy ra, theo tôi, cơ quan ban hành và thực thi chính sách cũng cần có trách nhiệm chia sẻ rủi ro với doanh nghiệp, thay vì để toàn bộ gánh nặng dồn lên khu vực kinh doanh.

- Vậy, nguyên nhân nào dẫn tới thực trạng trên, thưa ông?

Luật sư Nguyễn Tiến Lập: Ngay từ năm 1996, khi Quốc hội ban hành Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật, yêu cầu đánh giá tác động chính sách đã được đặt ra, bên cạnh việc lấy ý kiến người dân.

Theo đó, mọi chính sách mới trong dự thảo văn bản đều phải được cơ quan đề xuất đánh giá tác động về kinh tế - xã hội, môi trường, thủ tục hành chính, giới… nhằm dự báo hiệu quả và hệ lụy trước khi trình ban hành.

Tuy nhiên, năm 2025 được xem là giai đoạn cải cách pháp lý mạnh mẽ khi Quốc hội thông qua số lượng lớn luật và dự án luật, các nguồn ghi nhận từ 86 – 89 luật, trong đó riêng Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV đã thông qua 51 luật. Nội dung điều chỉnh trải rộng các lĩnh vực kinh tế, tài chính, công nghệ, nông nghiệp, hoá chất, an ninh – quốc phòng.

Điều này dẫn tới tình trạng, các văn bản dưới Luật để hướng dẫn thi hành cũng sẽ rất nhiều, và chỉ được ban hành trong 1 thời gian ngắn nên quá trình chuẩn bị và ban hành không thể tránh được các sức ép, nhất là đối với những mặt hàng chịu sự quản lý của nhiều bộ ngành.

Câu chuyện của Nghị định 46 trên chính là ví dụ điển hình cho tình trạng này. Rất may là điều này đã được tháo gỡ khi Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 09/2026/NQ-CP về việc tạm ngưng hiệu lực và điều chỉnh thời hạn áp dụng Nghị định 46/2026/NĐ-CP ngày 26/1/2026 quy định chi tiết thi hành một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật An toàn thực phẩm và Nghị quyết số 66.13/2026/NQ-CP ngày 27/1/2026 quy định về công bố, đăng ký sản phẩm thực phẩm.

- Trong bối cảnh cải cách thể chế đang được đặt ra như vấn đề rất cấp thiết nhằm tạo môi trường kinh doanh thuận lợi hơn, theo ông, tư duy xây dựng pháp luật theo hướng quản trị phát triển cần thay đổi ra sao?

Luật sư Nguyễn Tiến Lập: Yêu cầu của Tổng Bí thư Tô Lâm đã rất rõ: bất cứ yếu tố nào cản trở phát triển kinh tế đều phải được xem là điểm nghẽn và cần loại bỏ.

Tôi cho rằng từ Quốc hội đến các cơ quan nhà nước đều thấm nhuần tinh thần này.

Minh chứng là Quốc hội đã có bước đi đột phá khi trao thêm quyền cho Chính phủ chủ động ban hành văn bản quy phạm pháp luật để xử lý những vướng mắc phát sinh, ngay cả khi chưa kịp sửa luật hoặc chưa đủ điều kiện sửa luật.

Tuy nhiên, khái niệm “thể chế” có nội hàm rất rộng. Nó không chỉ dừng ở các quy định trên giấy, mà còn bao gồm tổ chức thực thi, năng lực, tư duy và cách hành xử của bộ máy – tức văn hóa quản trị công. Vì vậy, tháo gỡ điểm nghẽn thể chế cũng phải được hiểu theo nghĩa tổng thể, không thể chỉ sửa văn bản mà bỏ qua khâu thực thi.

Tiếp đó, cần tạo môi trường tự do, bình đẳng cho các thành phần kinh tế, trong đó có khu vực kinh tế tư nhân bởi kinh tế tư nhân là lực lượng sống động và quan trọng trong nền kinh tế, nhưng để phát huy vai trò này, cần một môi trường kinh doanh thực sự tự do và không bị kìm hãm.

Tự do trong kinh tế thị trường phải là cạnh tranh lành mạnh, không bị thao túng bởi vị thế độc quyền hay sự can thiệp hành chính quá sâu từ phía nhà nước. Điều này đòi hỏi cơ chế và chính sách bình đẳng hơn trong phân bổ nguồn lực, nhằm tháo gỡ rào cản đối với doanh nghiệp tư nhân.

Cuối cùng, cần đối thoại rộng mở giữa chính quyền và doanh nghiệp bởi đối thoại chân thành và thường xuyên giữa các cơ quan Chính phủ, chính quyền địa phương với cộng đồng doanh nghiệp để hiểu rõ những khó khăn thực tế, từ đó xây dựng chính sách và biện pháp hỗ trợ đúng nhu cầu. Nếu thiếu đối thoại hai chiều thì các chính sách dù ban hành đúng cũng khó triển khai hiệu quả.

Tóm lại, cải thiện môi trường kinh doanh không chỉ là gỡ bỏ thủ tục hành chính, mà phải thiết lập thể chế pháp luật minh bạch, bình đẳng, giảm can thiệp hành chính quá sâu và tăng cường đối thoại giữa Nhà nước và doanh nghiệp, điều kiện tiên quyết để thúc đẩy khu vực tư nhân phát triển thực chất và bền vững.

Trân trọng cảm ơn ông!