Báo cáo thường niên Electricity 2026 do Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho thấy một bức tranh chuyển động nhanh của hệ thống điện toàn cầu. Điện hạt nhân đạt mức sản lượng kỷ lục trong năm 2025, trong khi nhu cầu tiêu thụ điện tiếp tục tăng mạnh nhờ các ngành công nghệ mới. Song hành với đó là yêu cầu cấp bách về mở rộng và tăng cường linh hoạt lưới điện, nhằm tích hợp hiệu quả cơ cấu nguồn phát ngày càng đa dạng và phụ thuộc nhiều hơn vào điều kiện thời tiết.

Báo cáo mới nhất của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho thấy sản lượng điện hạt nhân tăng mạnh. Ảnh minh họa: Nucnet

Báo cáo nhận định, điện hạt nhân cùng với các nguồn năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện mặt trời, sẽ đóng góp khoảng một nửa tổng sản lượng điện toàn cầu vào năm 2030, tăng từ mức 42% hiện nay. Đây là một chuyển dịch đáng kể về cơ cấu nguồn phát, phản ánh xu hướng đa dạng hóa và giảm phát thải trong ngành điện toàn cầu.

Động lực tăng trưởng và sự trở lại của điện hạt nhân

Theo IEA, tăng trưởng tiêu thụ điện toàn cầu đang được thúc đẩy bởi “một số lĩnh vực năng động nhất của các nền kinh tế toàn cầu”, trong đó nổi bật là trí tuệ nhân tạo (AI), trung tâm dữ liệu và các đổi mới công nghệ đang phát triển nhanh chóng. Sự bùng nổ của các mô hình AI, điện toán đám mây và xử lý dữ liệu quy mô lớn khiến nhu cầu điện cho hạ tầng số tăng mạnh, đặc biệt tại các nền kinh tế có hệ sinh thái công nghệ phát triển.

Bên cạnh đó, quá trình điện hóa trong giao thông và sinh hoạt tiếp tục mở rộng. Việc gia tăng số lượng xe điện, mức sử dụng điều hòa không khí cao hơn do biến đổi khí hậu và nhu cầu sản xuất công nghiệp phục hồi tại nhiều khu vực đã tạo thêm áp lực lên hệ thống điện.

Các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển vẫn là động lực chính của tăng trưởng nhu cầu điện toàn cầu. Tuy nhiên, điểm đáng chú ý là mức tiêu thụ điện tại các nền kinh tế phát triển cũng đang gia tăng trở lại sau 15 năm gần như đi ngang. IEA dự báo khoảng 20% mức tăng nhu cầu điện đến năm 2030 sẽ đến từ các nền kinh tế phát triển, cho thấy sự thay đổi cấu trúc tiêu dùng và vai trò ngày càng lớn của điện trong quá trình chuyển đổi năng lượng.

Trong bức tranh đó, điện hạt nhân nổi lên như một trụ cột ổn định của hệ thống. Năm 2025 ghi nhận sản lượng điện hạt nhân toàn cầu đạt mức cao kỷ lục, nhờ việc tái khởi động các lò phản ứng tại Nhật Bản, sản lượng tăng tại Pháp và bổ sung công suất mới tại Trung Quốc, Ấn Độ cùng một số quốc gia khác.

IEA đánh giá triển vọng điện hạt nhân toàn cầu là tích cực. Sản lượng được dự báo tiếp tục tăng ổn định đến năm 2030, với phần lớn tăng trưởng đến từ các nền kinh tế mới nổi. Riêng Trung Quốc dự kiến chiếm khoảng 40% mức tăng điện hạt nhân toàn cầu trong giai đoạn này. Đồng thời, tại nhiều nền kinh tế phát triển, điện hạt nhân đang lấy lại vai trò chiến lược nhờ các chính sách hỗ trợ kéo dài tuổi thọ lò phản ứng và bổ sung công suất mới.

Sự kết hợp giữa điện hạt nhân và năng lượng tái tạo tạo ra một nền tảng phát điện ít phát thải hơn, song cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về điều hành hệ thống, do tỷ trọng nguồn phụ thuộc thời tiết ngày càng lớn.

Thách thức lưới điện, khả năng chi trả và an ninh năng lượng

IEA nhấn mạnh rằng, cơ cấu nguồn phát đang thay đổi nhanh chóng, với tỷ trọng năng lượng phụ thuộc thời tiết tăng mạnh. Điều này đòi hỏi hệ thống điện phải có mức độ linh hoạt cao hơn để tích hợp an toàn và hiệu quả về chi phí các nguồn phát đa dạng, đồng thời đáp ứng các mô hình nhu cầu mới.

Báo cáo kêu gọi mở rộng nhanh chóng và hiệu quả lưới điện, triển khai các công nghệ tăng cường lưới và cải cách quy định nhằm cho phép kết nối và sử dụng linh hoạt hơn. Theo IEA, nếu thực hiện đồng bộ các giải pháp này, có thể tích hợp tới 1.600 GW trong tổng số hơn 2.500 GW các dự án hiện đang bị đình trệ hoặc xếp hàng chờ vào hệ thống lưới điện trong ngắn hạn. Con số này cho thấy nút thắt lớn hiện nay không chỉ nằm ở nguồn phát, mà còn ở hạ tầng truyền tải và phân phối.

Song song với yêu cầu mở rộng lưới điện là bài toán khả năng chi trả. Từ năm 2019 đến nay, giá điện sinh hoạt tại nhiều quốc gia tăng nhanh hơn thu nhập của người dân, gây áp lực lên ngân sách hộ gia đình. Chi phí điện cao cũng ảnh hưởng trực tiếp đến sức cạnh tranh của doanh nghiệp và các ngành công nghiệp sử dụng nhiều năng lượng.

IEA chỉ ra rằng, các thành phần chi phí ngoài năng lượng như phí lưới điện, thuế và các khoản phụ thu khác tiếp tục chiếm tỷ trọng lớn trong hóa đơn điện hộ gia đình, và trong nhiều trường hợp còn gia tăng. Ở không ít quốc gia, điện bị đánh thuế cao hơn khí tự nhiên, làm suy giảm động lực chuyển sang điện hóa trong sưởi ấm, nấu nướng hoặc cung cấp nước nóng.

Do đó, các nhà hoạch định chính sách đang tập trung nhiều hơn vào thiết kế thị trường, khung chính sách và quy định nhằm cải thiện khả năng chi trả và khuyến khích điện hóa. Thách thức đặt ra là phải giữ giá điện ở mức hợp lý, đồng thời vẫn phản ánh đúng chi phí và tạo động lực cho sự linh hoạt phía nhu cầu, bao gồm điều chỉnh phụ tải và sử dụng điện thông minh.

Bên cạnh khía cạnh kinh tế, an ninh năng lượng tiếp tục là vấn đề then chốt đối với các nền kinh tế hiện đại. Báo cáo dẫn chứng các vụ mất điện tại Chile, bán đảo Iberia và Mexico trong năm 2025, cùng với sự cố cáp EstLink-2 giữa Phần Lan và Estonia, vụ cháy trạm biến áp Heathrow và vụ tấn công đốt phá tại Berlin. Những sự cố này cho thấy hệ thống điện ngày càng phức tạp và dễ tổn thương trước cả rủi ro kỹ thuật lẫn các mối đe dọa an ninh.

IEA cho rằng, việc tăng cường bảo vệ vật lý các cơ sở hạ tầng trọng yếu, triển khai hệ thống giám sát và phát hiện sớm tiên tiến là điều cần thiết để giảm thiểu rủi ro. Cuối cùng, bảo đảm nguồn cung điện tin cậy phụ thuộc vào một hệ thống lưới điện vững mạnh, chuỗi cung ứng có khả năng chống chịu và các nguồn linh hoạt đa dạng.

Báo cáo Electricity 2026 cho thấy, hệ thống điện toàn cầu đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc sâu rộng. Điện hạt nhân và năng lượng tái tạo mở ra cơ hội chuyển dịch cơ cấu theo hướng bền vững hơn, song thành công của quá trình này phụ thuộc lớn vào tốc độ nâng cấp lưới điện, cải cách chính sách và bảo đảm cân bằng giữa an ninh, chi phí và tính linh hoạt của toàn hệ thống.