FDI "vắng bóng" trên sàn chứng khoán

Trong hơn ba thập kỷ thu hút đầu tư nước ngoài, Việt Nam đã trở thành một trong những điểm đến quan trọng của dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tại khu vực Đông Nam Á. Khu vực này hiện đóng vai trò trụ cột trong tăng trưởng kinh tế, chiếm tỷ trọng lớn trong hoạt động xuất khẩu và đóng góp đáng kể vào GDP, đặc biệt ở các lĩnh vực sản xuất, xuất khẩu, công nghiệp chế biến và dịch vụ.

Tuy nhiên, sự hiện diện của doanh nghiệp FDI trên thị trường chứng khoán Việt Nam lại rất khiêm tốn. Hiện nay, chỉ có 10 doanh nghiệp FDI đang niêm yết và đăng ký giao dịch. Trong số này, 6 doanh nghiệp đang giao dịch trên Sở Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh (HoSE), 1 doanh nghiệp niêm yết tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) và 3 doanh nghiệp còn lại đang giao dịch trên thị trường UPCoM.

Trước đó, 11 doanh nghiệp FDI từng niêm yết tại Việt Nam. Tuy nhiên, do hiệu quả kinh doanh không đạt kỳ vọng, 4 trong số đó đã hủy niêm yết do hoạt động kinh doanh không hiệu quả, 1 trương hợp hoàn toàn rời sàn chứng khoán.

Giai đoạn từ năm 2003 đến năm 2008 được xem là thời kỳ sôi động nhất khi có tới 10 doanh nghiệp FDI thực hiện chuyển đổi mô hình từ công ty trách nhiệm hữu hạn sang công ty cổ phần để đủ điều kiện niêm yết. Tuy nhiên, kể từ năm 2017, thị trường chưa ghi nhận thêm bất kỳ doanh nghiệp FDI mới nào thực hiện niêm yết.

Ngoài ra, dữ liệu thống kê cũng cho thấy vốn hóa thị trường của nhóm doanh nghiệp FDI niêm yết hiện chỉ chiếm khoảng 0,2% toàn thị trường, phản ánh sức hút và quy mô còn nhỏ của nhóm này đối với dòng vốn đầu tư, ngay cả khi thị trường chung phát triển nhanh chóng.

Các chuyên gia cho rằng, phần lớn doanh nghiệp FDI tại Việt Nam vẫn lựa chọn mô hình hoạt động khép kín, phụ thuộc nhiều vào vốn vay nội bộ hoặc nguồn tài trợ từ công ty mẹ ở nước ngoài, thay vì tiếp cận thị trường vốn trong nước. Điều này xuất phát từ nhiều nguyên nhân, bao gồm sự khác biệt về chuẩn mực quản trị, yêu cầu minh bạch tài chính, cũng như các quy định pháp lý liên quan đến niêm yết cổ phiếu.

Một số doanh nghiệp FDI trên sàn có kết quả kinh doanh ổn định, song thanh khoản cổ phiếu nhóm này lại ở mức thấp, giao dịch kém sôi động (đa phần dưới mốc 10,000 cp). Một phần lớn doanh nghiệp FDI vẫn báo lỗ hoặc có lợi nhuận không ổn định, theo thống kê của Bộ Tài chính, hơn 50% doanh nghiệp FDI trong số 29.000 doanh nghiệp báo cáo kinh doanh kém hiệu quả hoặc lỗ lũy kế.

Điều này khiến cổ phiếu FDI chưa trở thành lựa chọn hấp dẫn trong danh mục đầu tư, trong khi thị trường Việt Nam có nhiều doanh nghiệp nội địa quy mô lớn, tăng trưởng cao và thanh khoản tốt hơn.

Cú hích cho làn sóng FDI lên sàn

Trong bối cảnh thị trường tài chính Việt Nam bước sang giai đoạn phát triển mới, câu chuyện doanh nghiệp FDI lên sàn đang dần được quan tâm trở lại khi quá trình nâng hạng thị trường, mở rộng khả năng tiếp cận vốn quốc tế và cải thiện môi trường đầu tư tạo thêm động lực mới.

Đồng thời, khi thị trường ngày càng chú trọng đến chất lượng hàng hóa niêm yết, khối doanh nghiệp FDI với nền tảng tài chính vững, quản trị chuyên nghiệp và uy tín thương hiệu toàn cầu - được kỳ vọng sẽ trở thành nguồn cung cổ phiếu chất lượng cao cho thị trường chứng khoán Việt Nam.

Nhiều doanh nghiệp FDI cũng đã thể hiện rõ mong muốn hoặc đang trong quá trình chuẩn bị IPO/niêm yết.

Tập đoàn bán lẻ AEON (Nhật Bản) từng nhiều lần “đánh tiếng” về kế hoạch xem xét niêm yết cổ phiếu tại thị trường Việt Nam, nhằm huy động vốn và mở rộng hoạt động bán lẻ tại nước này.

Một trong những đơn vị FDI lớn trong lĩnh vực thực phẩm và nông sản là CP Group (Thái Lan) được biết đến là đang lên kế hoạch IPO cổ phiếu tại Việt Nam, do nhu cầu vốn tăng mạnh để mở rộng sản xuất, xuất khẩu và hệ thống phân phối.

Ngoài ra, đơn vị phát triển đô thị Phú Mỹ Hưng (Đài Loan) cũng bày tỏ mong muốn lên sàn chứng khoán nhằm tận dụng nguồn vốn từ thị trường công chúng để phát triển dự án.

Highlands Coffee (Philippines) cũng là cái tên thường được nhắc đến khi nói về khả năng doanh nghiệp FDI tham gia thị trường chứng khoán Việt Nam. Sau khi thuộc sở hữu của Tập đoàn Jollibee (Philippines), doanh nghiệp này liên tục mở rộng hoạt động tại Việt Nam.

Theo ông Phạm Lưu Hưng - Giám đốc Trung tâm Phân tích và Tư vấn Đầu tư, Công ty Chứng khoán SSI, phản ứng của nhà đầu tư quốc tế thời gian qua là minh chứng rõ nét cho tác động tích cực của việc nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam từ cận biên lên mới nổi thứ cấp.

Nếu như các năm trước, nhà đầu tư nước ngoài thường đến Việt Nam khảo sát vào đầu năm, thì ngay sau khi kết quả nâng hạng được công bố, lượng nhà đầu tư quốc tế đến Việt Nam lại tăng mạnh vào cuối năm. Đáng chú ý, nhiều broker lớn từ Mỹ và các quỹ từng rút khỏi thị trường trong giai đoạn trước đã quay lại tìm kiếm cơ hội.

TS Phan Hữu Thắng - Nguyên Cục trưởng Cục đầu tư nước ngoài (Bộ Tài chính) cho rằng, việc doanh nghiệp FDI tham gia thị trường chứng khoán còn hạn chế không phải do thiếu chính sách, mà vướng ở khâu tổ chức và thực thi.

Theo ông Thắng, để giải bài toán này, cần hoàn thiện cơ sở pháp lý theo hướng minh bạch, ổn định, giúp doanh nghiệp FDI yên tâm tham gia thị trường chứng khoán. Ông Thắng cho rằng, trong vài năm tới, nếu chính sách được chuẩn hóa và kiểm soát chặt chẽ, thị trường chứng khoán Việt Nam sẽ có bước phát triển mạnh mẽ hơn.

TS. Nguyễn Đức Hiển - Phó Trưởng ban Chính sách, chiến lược trung ương cho biết, để giữ chân dòng vốn ngoại, Việt Nam cần đi sâu vào cách thức vận hành thị trường, từ hạ tầng giao dịch, thanh toán - bù trừ, đến nâng cao chất lượng hàng hóa, chuẩn mực quản trị doanh nghiệp và ESG. Các định chế thị trường cần có chính sách nhất quán để vận hành thị trường minh bạch và hiệu quả hơn.

Ông Bùi Hoàng Hải - Phó Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán nhà nước, cho biết cơ quan này đang triển khai quyết liệt các giải pháp mở rộng khả năng tiếp cận thị trường cho nhà đầu tư nước ngoài, bao gồm cho phép giao dịch trực tiếp thông qua các công ty môi giới toàn cầu và hoàn thiện kết nối thông tin giữa các tổ chức hạ tầng thị trường. Trong 7 tháng gần đây, UBCKNN đã tổ chức 7 cuộc họp với các định chế đầu tư nước ngoài để kịp thời hoàn thiện chính sách.

Ở góc độ hạ tầng, ông Nguyễn Sơn - Chủ tịch Chủ tịch Hội đồng Thành viên Tổng Công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) cho rằng, đã đến lúc khởi động lại cơ chế thí điểm cổ phần hóa doanh nghiệp FDI, thay vì quá lo ngại về chuyển giá. Thực tế giai đoạn trước cho thấy, nhiều doanh nghiệp FDI sau cổ phần hóa đã trở thành doanh nghiệp trong nước và phát triển mạnh mẽ.

Từ góc nhìn nhà đầu tư, bà Lương Thị Mỹ Hạnh, Giám đốc Quản lý tài sản Dragon Capital, cho biết nhà đầu tư quốc tế đánh giá thị trường dựa trên chất lượng hàng hóa, mức độ minh bạch và triển vọng tăng trưởng dòng vốn. Việt Nam hiện có lợi thế về tăng trưởng lợi nhuận doanh nghiệp và định giá, song vẫn cần cải thiện các yếu tố kỹ thuật như room ngoại, quy trình giao dịch và chuyển tiền.

Chính phủ đã ban hành Nghị định 245/2025/NĐ-CP với nhiều điểm mới nhằm rút ngắn quy trình IPO và niêm yết, qua đó tạo cú hích cho việc đưa cổ phiếu mới, trong đó có doanh nghiệp FDI, tham gia thị trường chứng khoán nhanh và thuận lợi hơn.

Nhận định về tác động của Nghị định 245, ông Đỗ Bảo Ngọc - Phó Tổng Giám đốc Công ty Chứng khoán Kiến thiết Việt Nam cho rằng, quy định mới không chỉ giúp đơn giản hóa thủ tục hành chính, mà còn tạo động lực mạnh mẽ thúc đẩy hoạt động IPO, gia tăng sức hút đối với dòng vốn ngoại và góp phần nâng tầm chất lượng vận hành của thị trường chứng khoán.