Để làm rõ những tính toán phía sau quyết định này - từ động lực cốt lõi, lợi thế cạnh tranh cho đến cách tiếp cận phát triển bền vững trong giai đoạn tới, Nhadautu.vn có cuộc trao đổi với ông Trần Việt Hà - Trưởng Ban Quản lý KKT tỉnh Hà Tĩnh.
Việc mở rộng KKT Vũng Áng lần này được xem là bước đi chiến lược dài hạn, ông có thể cho biết cụ thể hơn về kế hoạch này?
Ông Trần Việt Hà: Trong các định hướng phát triển lớn của tỉnh, KKT Vũng Áng đã được xác định rất rõ là trung tâm động lực tăng trưởng của Hà Tĩnh trong Quy hoạch tỉnh thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 và Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh nhiệm kỳ 2025-2030. Điều đó thể hiện kỳ vọng rất lớn của tỉnh đối với vai trò dẫn dắt của KKT Vũng Áng trong giai đoạn phát triển mới.
Thực tế những năm qua cho thấy, với sự chỉ đạo quyết liệt của tỉnh, KKT Vũng Áng đã thu hút nhiều dự án công nghiệp chiến lược, quy mô lớn như Nhiệt điện Vũng Áng II, tổ hợp sản xuất ô tô điện - pin xe điện của Vingroup, các dự án thép, LNG, điện gió… Hoạt động của doanh nghiệp ngày càng ổn định, đi vào chiều sâu, đóng góp hơn 25% tăng trưởng GRDP, trên 95% kim ngạch xuất nhập khẩu, khoảng 60% thu ngân sách và tạo việc làm cho hơn 20.000 lao động. Một số sản phẩm chủ lực như thép, điện cũng đã có vị thế nhất định trên quy mô quốc gia.
Tuy nhiên, cùng với những kết quả đó, KKT Vũng Áng đang bộc lộ những giới hạn phát triển. Hạ tầng giao thông và logistics chưa đồng bộ, quỹ đất công nghiệp còn lại không nhiều, công tác giải phóng mặt bằng còn khó khăn; công nghiệp vẫn phụ thuộc lớn vào một số dự án nền tảng, trong khi hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ - nhất là khu vực kinh tế tư nhân trong nước - phát triển chưa tương xứng.
Đáng chú ý, đến nay khoảng 80% quỹ đất công nghiệp theo quy hoạch đã được cho thuê, trong khi nhu cầu của các nhà đầu tư, đặc biệt trong lĩnh vực công nghiệp hỗ trợ thép, ô tô điện và các dịch vụ phụ trợ cho các dự án lớn, đang tăng rất nhanh. Trong bối cảnh các động lực tăng trưởng cũ dần chạm ngưỡng, việc mở rộng KKT Vũng Áng trở thành yêu cầu mang tính thực tiễn và chiến lược.
Không chỉ là mở thêm quỹ đất, việc mở rộng KKT nhằm mở rộng không gian phát triển, tạo nền tảng dài hạn để kiến tạo môi trường đầu tư hấp dẫn hơn, hình thành các chuỗi công nghiệp - dịch vụ có tính lan tỏa, từ đó tạo “cú hích” mới cho tăng trưởng kinh tế - xã hội của Hà Tĩnh, của vùng Bắc Trung Bộ và đóng góp cho tăng trưởng chung của cả nước.
Trong bối cảnh nhiều tập đoàn lớn trong và ngoài nước đang “đổ bộ” vào Vũng Áng, theo ông, lợi thế cạnh tranh nổi trội nhất của KKT Vũng Áng sau khi mở rộng so với các KKT ven biển khác trong khu vực là gì, thưa ông?
Ông Trần Việt Hà: Sau khi mở rộng, KKT Vũng Áng sẽ có tổng diện tích khoảng 67.998 ha, bao gồm cả phần đất liền và mặt nước, tạo nên một không gian phát triển đủ lớn để triển khai các dự án quy mô lớn, có tính lan tỏa cao. Lợi thế cạnh tranh nổi trội của KKT Vũng Áng, xét trong tương quan với các khu kinh tế ven biển khác, trước hết nằm ở vị trí chiến lược.
Đây là đầu mối giao thông, giao thương quốc tế quan trọng của vùng Bắc Trung Bộ, đóng vai trò cửa ngõ kết nối Trung, Thượng Lào và Đông Bắc Thái Lan ra biển. Bên cạnh đó, Vũng Áng được định hướng là khu kinh tế đa ngành, đa lĩnh vực, với quỹ đất rộng, thuận lợi cho việc phát triển các tổ hợp công nghiệp - logistics - thương mại - dịch vụ gắn với cụm cảng nước sâu Vũng Áng - Sơn Dương và hệ thống giao thông đường bộ, đường sắt quốc gia và quốc tế.
Ở tầm dài hạn, đây còn là khu kinh tế tổng hợp, có khả năng phát triển hài hòa giữa kinh tế, văn hóa, môi trường và quốc phòng - an ninh; đồng thời đóng vai trò trung tâm liên kết, hỗ trợ, chia sẻ động lực tăng trưởng với các khu kinh tế lân cận trong khu vực Bắc Trung Bộ và duyên hải miền Trung.
Đề án xác định Vũng Áng là khu kinh tế đa ngành, trong đó công nghiệp nặng, cảng biển - logistics giữ vai trò trụ cột. Ban Quản lý KKT sẽ lựa chọn, sàng lọc nhà đầu tư như thế nào để vừa thu hút được dự án lớn, vừa bảo đảm phát triển bền vững, thân thiện môi trường?
Ông Trần Việt Hà: Chúng tôi xác định rõ việc thu hút đầu tư vào KKT Vũng Áng phải chuyển từ tư duy “chạy theo số lượng” sang “chọn lọc theo chất lượng”. Trọng tâm là những dự án quy mô lớn, có hàm lượng công nghệ cao, khả năng kết nối sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, tạo giá trị gia tăng cao và có cam kết rõ ràng về phát triển bền vững, bảo vệ môi trường.
Để làm được điều đó, trước hết, tỉnh sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách theo hướng thông thoáng, minh bạch, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng cho các nhà đầu tư. Song song, cải cách hành chính được đẩy mạnh theo chiều sâu, thực chất hơn, lấy sự hài lòng của doanh nghiệp làm thước đo năng lực điều hành, đồng thời tăng cường phân cấp, ủy quyền cho Ban Quản lý KKT theo mô hình “một cửa - tại chỗ”, rút ngắn tối đa thời gian xử lý thủ tục.
Bên cạnh đó, công tác xúc tiến đầu tư sẽ được thực hiện có trọng tâm, trọng điểm, hướng đến các tập đoàn, doanh nghiệp lớn trong và ngoài nước, đóng vai trò “đầu tàu”, tạo hệ sinh thái và lan tỏa cơ hội cho doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Đặc biệt, yếu tố môi trường được đặt ở vị trí then chốt. Ban Quản lý sẽ tăng cường thẩm định, giám sát chặt chẽ, ưu tiên các ngành công nghiệp xanh, sạch, công nghệ hiện đại và kiên quyết nói không với những dự án tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm cao. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng KKT Vũng Áng phát triển bền vững, nơi tăng trưởng kinh tế gắn hài hòa với môi trường, xã hội và sinh kế lâu dài của người dân địa phương.
“KKT Vũng Áng sau gần 20 năm hình thành đã có nền tảng hạ tầng khá đồng bộ, từ giao thông đối ngoại, cảng biển đến các khu công nghiệp trọng điểm. Việc mở rộng KKT lần này không phải là làm lại từ đầu, mà là mở rộng trên cơ sở kế thừa, kết nối và phát huy hiệu quả hệ thống hạ tầng hiện hữu”.
Một trong những vấn đề dư luận quan tâm là nguồn lực đầu tư hạ tầng khi quy mô KKT tăng lên gần 68.000ha. Vậy, ông có thể chia sẻ rõ hơn về cách thức huy động và phân bổ nguồn lực, đặc biệt là vai trò của khu vực kinh tế tư nhân trong giai đoạn tới?
Ông Trần Việt Hà: KKT Vũng Áng sau gần 20 năm hình thành đã có nền tảng hạ tầng khá đồng bộ, từ giao thông đối ngoại, cảng biển đến các khu công nghiệp trọng điểm. Việc mở rộng KKT lần này không phải là làm lại từ đầu, mà là mở rộng trên cơ sở kế thừa, kết nối và phát huy hiệu quả hệ thống hạ tầng hiện hữu. Khu vực mở rộng nằm liền kề KKT hiện tại, gắn với các trục giao thông huyết mạch như QL1A, QL12C, đường ven biển, đường sắt Vũng Áng - Tân Ấp - Mụ Giạ và không gian biển kế cận, vì vậy khả năng huy động nguồn lực đầu tư hạ tầng là khá thuận lợi.
Về nguồn vốn, tỉnh xác định huy động tổng hợp nhiều kênh, trong đó Nhà nước đóng vai trò “vốn mồi”, còn khu vực kinh tế tư nhân là động lực chủ lực. Hà Tĩnh sẽ tiếp tục tranh thủ tối đa nguồn vốn hỗ trợ từ Trung ương cho các công trình hạ tầng lớn; đồng thời cân đối ngân sách địa phương để đầu tư có trọng tâm, nhất là giai đoạn đến năm 2030. Song song, việc khai thác hiệu quả quỹ đất thông qua đấu giá tại các khu đô thị, dịch vụ, khu đất có khả năng sinh lợi sẽ tạo nguồn lực tái đầu tư hạ tầng.
Điểm nhấn trong giai đoạn tới là thu hút mạnh mẽ doanh nghiệp trong và ngoài nước tham gia đầu tư, kinh doanh hạ tầng KKT, KCN, coi đây là lĩnh vực mở, khuyến khích xã hội hóa. Tỉnh sẽ tiếp tục cải cách hành chính một cách quyết liệt, thực chất, triển khai hiệu quả Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị, tạo môi trường thuận lợi để kinh tế tư nhân tham gia sâu vào phát triển hạ tầng, dịch vụ và công nghiệp hỗ trợ.
Cùng với đó, tỉnh sẽ huy động đa dạng các nguồn vốn như FDI, ODA, tín dụng, vốn từ doanh nghiệp, gắn với nghiên cứu mô hình khu thương mại tự do nhằm mở rộng hợp tác quốc tế, kích thích dòng vốn đầu tư chất lượng cao. Hạ tầng xã hội trong KKT cũng được đặc biệt quan tâm thông qua việc rà soát, hoàn thiện chính sách ưu đãi để thu hút đầu tư vào giáo dục, y tế, đào tạo nghề, văn hóa - thể thao, qua đó bảo đảm phát triển KKT Vũng Áng không chỉ mạnh về sản xuất, mà còn bền vững về xã hội và chất lượng sống.
Việc mở rộng KKT sẽ tác động trực tiếp đến đời sống người dân trong vùng dự án. Ban Quản lý KKT có những giải pháp gì để hài hòa lợi ích giữa phát triển công nghiệp, đô thị với ổn định sinh kế, nâng cao chất lượng sống của người dân địa phương, thưa ông?
Ông Trần Việt Hà: Việc mở rộng KKT Vũng Áng, về bản chất, là quyết định “mở khóa không gian phát triển” cho Hà Tĩnh. Nhưng chúng tôi xác định rất rõ: mở rộng không gian kinh tế không được đánh đổi bằng sự xáo trộn đời sống xã hội. Người dân trong vùng dự án phải là chủ thể thụ hưởng, chứ không chỉ là đối tượng chịu tác động.
Trước hết, ngay từ khâu quy hoạch, Ban Quản lý KKT tỉnh định hướng theo nguyên tắc “không gian sinh kế đi trước”. Nghĩa là, các khu dân cư truyền thống, vùng nuôi trồng thủy sản, sản xuất nông nghiệp hiệu quả sẽ được rà soát, tích hợp ngay từ đầu trong tổng thể không gian phát triển, thay vì tư duy giải tỏa rồi mới tính phương án sau. Cách tiếp cận này nhằm giảm xung đột đất đai và giữ ổn định đời sống cộng đồng.
Thứ hai, công tác bồi thường, tái định cư không chỉ dừng ở việc “đủ tiền”, mà hướng tới đủ điều kiện sống tốt hơn. Các khu tái định cư sẽ được quy hoạch đồng bộ về hạ tầng, y tế, giáo dục, không gian sinh hoạt. Bên cạnh bồi thường bằng tiền, tỉnh nghiên cứu các hình thức linh hoạt hơn như bố trí đất ở, đất sản xuất hoặc quyền thuê dài hạn trong các khu dịch vụ, tạo sinh kế lâu dài cho người dân. Toàn bộ quy trình, đơn giá, lộ trình thực hiện sẽ được công khai, minh bạch để tạo sự đồng thuận xã hội.
Song song với đó là bài toán chuyển đổi sinh kế. Ban Quản lý KKT sẽ phối hợp với doanh nghiệp xây dựng các chương trình đào tạo nghề sát với nhu cầu thực tế của khu kinh tế; ưu tiên tuyển dụng lao động tại chỗ, nhất là trong các lĩnh vực logistics, dịch vụ cảng, công nghiệp phụ trợ, đô thị - du lịch. Người dân cũng được khuyến khích, hỗ trợ phát triển các dịch vụ vệ tinh như nhà ở cho công nhân, thương mại, hậu cần, du lịch cộng đồng ven biển.
Cuối cùng, vấn đề môi trường và không gian sống được đặt ra với tiêu chuẩn cao. Việc giám sát chất lượng không khí, nước, môi trường biển sẽ được thực hiện thường xuyên; các hành lang xanh, vùng đệm sinh thái giữa khu công nghiệp và khu dân cư được quy hoạch rõ ràng. Dữ liệu môi trường sẽ được công khai để người dân cùng giám sát, qua đó giảm bớt lo ngại và tăng niềm tin xã hội.
Chúng tôi cho rằng, chỉ khi hài hòa được lợi ích giữa phát triển công nghiệp - đô thị với ổn định sinh kế và chất lượng sống của người dân, KKT Vũng Áng mới có thể phát triển bền vững và lâu dài.
Nhìn về dài hạn đến năm 2050, ông kỳ vọng diện mạo KKT Vũng Áng sẽ thay đổi như thế nào và đâu là dấu mốc quan trọng để khẳng định Vũng Áng thực sự trở thành trung tâm động lực phát triển của Hà Tĩnh và vùng Bắc Trung Bộ?
Ông Trần Việt Hà: Nhìn về dài hạn đến năm 2050, KKT Vũng Áng được kỳ vọng sẽ trở thành trung tâm công nghiệp - năng lượng - luyện kim và logistics hiện đại, là cửa ngõ cảng biển quốc tế trong chuỗi cung ứng toàn cầu, với hạt nhân là cụm cảng nước sâu Vũng Áng - Sơn Dương và các dự án công nghiệp quy mô lớn, công nghệ cao.
Dấu mốc khẳng định vai trò trung tâm động lực không chỉ nằm ở quy mô đầu tư hay các dự án “tỷ đô”, mà còn ở việc hoàn thiện đồng bộ hạ tầng, hình thành hệ sinh thái công nghiệp - dịch vụ bền vững, gắn tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường và ổn định xã hội. Khi đó, Vũng Áng không chỉ là động lực của Hà Tĩnh, mà còn là cực tăng trưởng quan trọng của vùng Bắc Trung Bộ.
