Bài kiểm tra với năng lực thể chế

Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân từ 10%/năm trong 2026 và tăng trưởng hai con số giai đoạn tới. Theo đánh giá của nhiều chuyên gia, khi Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số, thách thức lớn nhất không nằm ở khát vọng mà ở năng lực thực thi.

Tăng trưởng cao đòi hỏi một hệ thống thể chế đủ kỷ luật, có khả năng dự báo và chịu trách nhiệm với những tác động chính sách lên nền kinh tế. Trong bối cảnh đó, mỗi nghị định, thông tư không chỉ là văn bản quản lý chuyên ngành, mà trở thành phép thử đối với năng lực tổ chức thực thi chính sách.

Việc Nghị định 46/2026/NĐ-CP hướng dẫn thi hành Luật An toàn thực phẩm vừa có hiệu lực đã gây ách tắc dòng chảy hàng hóa, hay việc doanh nghiệp gặp vướng mắc với Luật hoá chất những ngày đầu năm 2025... đã cho thấy đây không đơn thuần là một trục trặc kỹ thuật mà đặt ra cảnh báo rằng nếu quá trình làm chính sách không theo kịp nhịp vận động của thị trường, mục tiêu tăng trưởng sẽ bị ảnh hưởng.

Bà Phạm Chi Lan, chuyên gia kinh tế đánh giá cải cách thể chế và bảo vệ quyền tự do kinh doanh phải được đặt ở vị trí trung tâm của các chính sách phát triển. Bởi dù huy động thêm vốn đầu tư, tung ra các gói hỗ trợ hay ký thêm các FTA, thì tất cả chỉ phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp và người dân có niềm tin vào pháp luật, vào sự nhất quán của chính sách và vào năng lực thực thi của bộ máy.

"Tăng trưởng cao bền vững không thể dựa vào mở rộng đầu tư hay khai thác thêm tài nguyên, mà phải dựa vào năng suất, đổi mới sáng tạo và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong nước, gắn với việc nâng cao thu nhập và sức mua của xã hội", bà Lan nói.

Hiện nay, tiêu dùng chiếm khoảng hai phần ba GDP và thị trường trong nước vẫn là thị trường chủ yếu của phần lớn doanh nghiệp Việt Nam. Nếu thu nhập tăng chậm, tầng lớp trung lưu bị co hẹp và thị trường nội địa không đủ sức hấp thụ, thì rất khó tạo động lực để doanh nghiệp mở rộng đầu tư và nâng năng lực sản xuất, cho dù đầu tư công hay xuất khẩu có được đẩy mạnh.

"Vì vậy, cải cách môi trường kinh doanh không chỉ để giảm chi phí thể chế, mà còn tạo việc làm tốt hơn, nâng thu nhập, củng cố sức mua và hình thành một thị trường nội địa đủ lớn, cạnh tranh lành mạnh, giảm độc quyền và khuyến khích các mô hình kinh doanh, công nghệ mới, kể cả với doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh", bà Lan khẳng định.

Vị chuyên gia đã gắn bó nhiều năm với môi trường kinh doanh Việt Nam khẳng định mục tiêu tăng trưởng 10% vừa là khát vọng, vừa là một bài kiểm tra nghiêm khắc đối với năng lực thể chế. Điều quan trọng không nằm ở con số mà ở cách đạt được con số đó. Nếu tăng trưởng cao chủ yếu dựa vào mở rộng đầu tư, tín dụng trong khi thể chế, giám sát và năng lực thực thi chưa theo kịp, thì cái giá phải trả trong tương lai sẽ rất lớn.

"Ngược lại, nếu mục tiêu này trở thành động lực để cải cách thực chất, tháo gỡ rào cản cho doanh nghiệp, bảo vệ quyền tự do kinh doanh và thúc đẩy năng suất, đổi mới sáng tạo, thì đó là quỹ đạo phát triển tích cực. Tăng trưởng cao chỉ bền vững khi dựa trên năng lực nội sinh của doanh nghiệp và người dân", bà Lan nhấn mạnh.

Đồng quan điểm, TS. Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, nhìn nhận tăng trưởng hai con số là mục tiêu rất thách thức trong bối cảnh kinh tế toàn cầu nhiều biến động.

Theo ông, muốn đạt được mức tăng trưởng cao và bền vững, Việt Nam phải tạo dựng được một môi trường kinh doanh thực sự cạnh tranh ở tầm khu vực. Điều này bao gồm cải cách thủ tục đầu tư, đất đai, xây dựng, tiếp cận vốn và giảm chi phí không chính thức.

Ông cho rằng niềm tin của doanh nghiệp là “vốn xã hội” quan trọng nhất. Khi doanh nghiệp tin vào sự ổn định và dự báo được của chính sách, họ sẽ tự tin mở rộng đầu tư, từ đó tạo động lực tăng trưởng lan tỏa sang các khu vực khác của nền kinh tế.

Phải tạo được một thể thể chế ổn định

TS. Nguyễn Đình Cung cho rằng, cải thiện môi trường kinh doanh phải được đặt ở trung tâm của chiến lược tăng trưởng nếu Việt Nam muốn tạo đột phá trong giai đoạn tới.

"Điều quan trọng nhất trong giai đoạn hiện nay không phải là đưa ra thêm các gói hỗ trợ hay ưu đãi ngắn hạn, mà là tạo dựng một thể chế ổn định, minh bạch và có khả năng dự báo cao để doanh nghiệp yên tâm đầu tư dài hạn. Trước hết, cần tiếp tục rà soát, bãi bỏ thực chất các điều kiện kinh doanh chồng chéo, không cần thiết; chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên quản lý rủi ro, qua đó giảm chi phí tuân thủ và thời gian chờ đợi cho doanh nghiệp", ông Cung nói.

Theo đó, cải cách không chỉ dừng ở việc cắt giảm thủ tục trên giấy tờ mà phải thay đổi cách xây dựng chính sách theo hướng tham vấn rộng rãi cộng đồng doanh nghiệp, đánh giá tác động đầy đủ và quy định rõ điều khoản chuyển tiếp để tránh gây “sốc” cho thị trường.

Bên cạnh đó, cần bảo đảm quyền tài sản và quyền tự do kinh doanh một cách thực chất, hạn chế tối đa tình trạng thanh tra, kiểm tra chồng chéo; thiết lập cơ chế giám sát thực thi minh bạch để chính sách khi ban hành được áp dụng thống nhất từ trung ương đến địa phương.

Về phần mình, TS. Trần Đình Thiên, chuyên gia kinh tế cho rằng điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở chất lượng thể chế và năng lực thực thi chính sách.

Vì vậy, giải pháp trước tiên là phải thay đổi tư duy quản lý theo hướng kiến tạo phát triển, coi doanh nghiệp là đối tượng phục vụ thay vì quản lý thuần túy. Ông nhấn mạnh cần tiếp tục tháo gỡ các rào cản gia nhập thị trường, cắt bỏ điều kiện kinh doanh không cần thiết, giảm chi phí không chính thức và bảo đảm tính ổn định, nhất quán của chính sách để doanh nghiệp có thể xây dựng kế hoạch dài hạn.

Bên cạnh đó, cần nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của bộ máy công quyền, bởi một môi trường kinh doanh thuận lợi không chỉ nằm ở văn bản mà ở cách thực thi trên thực tế.

TS. Trần Đình Thiên cũng lưu ý phải tạo lập môi trường cạnh tranh bình đẳng giữa các khu vực kinh tế, đặc biệt là trao thêm không gian phát triển cho khu vực tư nhân – động lực quan trọng của tăng trưởng.

"Cần thúc đẩy mạnh mẽ chuyển đổi số trong quản lý nhà nước, xây dựng chính phủ số, kinh tế số để giảm tiếp xúc trực tiếp, hạn chế cơ chế “xin – cho”, qua đó giảm rủi ro và chi phí cho doanh nghiệp", ông Thiên nói.

Đồng thời, cải cách phải gắn với nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và năng lực đổi mới sáng tạo, giúp doanh nghiệp Việt Nam không chỉ thuận lợi hơn trong kinh doanh mà còn đủ sức tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

"Nếu cải thiện môi trường kinh doanh được thực hiện quyết liệt, đồng bộ và nhất quán, đây sẽ là “cú hích thể chế” quan trọng, khơi thông nguồn lực xã hội và tạo nền tảng cho tăng trưởng nhanh, bền vững trong giai đoạn tới", chuyên gia kinh tế Trần Đình Thiên nhấn mạnh.