Phán quyết của Tòa án và phản ứng của Nhà Trắng

Chỉ vài tuần sau lễ nhậm chức tháng 1/2025, ông Trump đã áp thuế lên cả đối thủ lẫn đồng minh thông qua Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA), châm ngòi cho một cuộc chiến thương mại làm rung chuyển hệ thống thương mại thế giới.

Trong phán quyết với tỷ lệ 6 phiếu thuận và 3 phiếu chống ngày 20/1, Tòa án Tối cao cho rằng ông Trump đã vượt quá thẩm quyền khi viện dẫn đạo luật năm 1977, vốn được thiết kế để cho phép tổng thống ứng phó với các tình huống khẩn cấp quốc gia cụ thể. Tòa nhấn mạnh rằng thuế quan là một hình thức đánh thuế, và theo Điều I của Hiến pháp Mỹ, quyền đánh thuế thuộc về riêng Quốc hội.

Tuy nhiên, phán quyết này không áp dụng đối với các mức thuế mà ông Trump áp lên thép, nhôm, gỗ và ô tô, vì chúng được ban hành theo Điều 232 của Đạo luật Mở rộng Thương mại năm 1962.

Ngay sau phán quyết, ông Trump chỉ trích các thẩm phán là “những kẻ ngu ngốc và tay sai”, đồng thời ký sắc lệnh hành pháp dựa trên Điều 122 của Đạo luật Thương mại Mỹ năm 1974, áp thuế 10% đối với tất cả các quốc gia có giao dịch với Mỹ kể từ ngày 24/2. Một ngày sau, ông nâng mức thuế lên mức tối đa luật cho phép là 15%.

Theo Điều 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974, tổng thống Mỹ có quyền áp thuế tối đa 15% nhằm xử lý “thâm hụt cán cân thanh toán lớn và nghiêm trọng”.

Biện pháp này chỉ có hiệu lực trong tối đa 150 ngày, trừ khi Quốc hội Mỹ chấp thuận gia hạn. Ông Trump là tổng thống đầu tiên sử dụng thẩm quyền pháp lý này để áp thuế quan.

Nhà Trắng cho biết một số mặt hàng sẽ được miễn áp thuế tạm thời, bao gồm: một số nông sản như thịt bò và cà chua, tài nguyên thiên nhiên và phân bón không thể sản xuất tại Mỹ, sản phẩm hàng không vũ trụ cùng một số mặt hàng thiết yếu khác.

Luật sư thương mại quốc tế Shantanu Singh nhận định việc lần đầu áp dụng điều khoản này nhiều khả năng sẽ dẫn đến các vụ kiện tụng. Tuy nhiên, ông cho rằng vẫn có không gian pháp lý đáng kể để bảo vệ lập luận của mình vì thâm hụt thương mại có thể được xem là một phần của thâm hụt cán cân thanh toán. Ông Trump lập luận rằng mức thâm hụt thương mại hơn 900 tỷ USD là lý do cần áp thuế.

Tương lai các thỏa thuận thương mại

Trong năm qua, nhiều quốc gia đã ký các thỏa thuận thương mại nhằm giảm thiểu tác động từ chính sách thuế của ông Trump, trong đó có Anh, Ấn Độ và Liên minh châu Âu. Tuy nhiên, mức thuế toàn cầu mới khiến tương lai các thỏa thuận này trở nên khó đoán: liệu các đối tác sẽ chịu mức thuế 15% hay mức ưu đãi đã đàm phán trước đó?

Ông Trump cho biết một số thỏa thuận vẫn có hiệu lực. Theo luật sư Singh, các thỏa thuận quốc tế nhiều khả năng được duy trì, nhưng động lực ký kết, nhằm hưởng mức thuế thấp hơn đối thủ, nay đã suy giảm đáng kể.

Vương quốc Anh là một trong những nước đầu tiên đạt thỏa thuận với Mỹ vào tháng 5 năm ngoái. Hai bên thống nhất áp thuế 0% với thép và nhôm, 10% với các mặt hàng khác và 0% đối với dược phẩm và sản phẩm y tế (từ tháng 12/2025)

Phòng Thương mại Anh cho rằng phán quyết của tòa án không giúp xua tan sự bất định vốn bao trùm môi trường kinh doanh hiện nay. Mức thuế toàn cầu 15% mới, theo tổ chức này, có thể gây bất lợi cho thương mại, người tiêu dùng Mỹ và tăng trưởng kinh tế toàn cầu.

Trung Quốc và Mỹ từng áp thuế đối ứng vượt 100% trong giai đoạn căng thẳng thương mại. Hai bên hiện duy trì thỏa thuận “đình chiến” 1 năm với mức thuế cơ bản 10%.

Phán quyết của tòa án sẽ bãi bỏ thuế đối với các hóa chất dùng sản xuất fentanyl, nhưng các mức thuế đối với xe điện, nhôm và thép vẫn được giữ nguyên.

Bắc Kinh kêu gọi tăng cường hợp tác để mang lại sự ổn định cho kinh tế toàn cầu. Theo các chuyên gia, việc thuế quan đối ứng bị vô hiệu hóa giúp Trung Quốc đạt mức thuế thấp hơn mà không cần nhượng bộ, tạo lợi thế trong đàm phán sắp tới.

Các nước Đông Nam Á như Việt Nam, Indonesia, Malaysia và Campuchia đã ký thỏa thuận giảm thuế với Mỹ. Trong đó, Malaysia và Campuchia được giảm xuống 19%, Indonesia còn 19% và Việt Nam còn 20%

Giới chức Mỹ cho biết hàng hóa từ Malaysia và Campuchia vẫn chịu mức thuế đã thỏa thuận 19%, dù thuế chung là 15%.

Ấn Độ từng chịu mức thuế lên tới 50%. Một thỏa thuận khung gần đây quy định giảm xuống 18% đối với các mặt hàng xuất khẩu chủ lực như dệt may, dược phẩm và đá quý, đổi lại Ấn Độ mở cửa thị trường hàng công nghiệp và nông sản Mỹ. Tuy nhiên, đoàn đàm phán Ấn Độ đã hoãn chuyến thăm Mỹ để hoàn tất thỏa thuận.

Liên minh châu Âu và Mỹ đạt thỏa thuận áp thuế 15% nhằm tránh chiến tranh thương mại xuyên Đại Tây Dương. Tuy nhiên, việc phê chuẩn đã bị trì hoãn và tương lai thỏa thuận trở nên bất định sau phán quyết của tòa án và chính sách thuế mới.

Mexico có khoảng 85% hàng xuất khẩu sang Mỹ được miễn thuế theo Hiệp định Mỹ–Mexico–Canada (USMCA). Phán quyết của tòa án có thể giúp giảm gánh nặng thuế, nhưng thỏa thuận này sẽ được rà soát lại vào cuối năm.

Canada vẫn chịu thuế đối với thép, nhôm, gỗ và ô tô. Giới chức Canada cảnh báo còn nhiều bất định phía trước khi USMCA sắp được xem xét lại.

Các quốc gia đang theo dõi sát diễn biến sau phán quyết và mức thuế mới. Theo các chuyên gia, chính quyền Mỹ nhiều khả năng sẽ tận dụng thời hạn 150 ngày của Điều 122 để tiến hành các cuộc điều tra theo Điều 301 nhằm xác định hành vi thương mại không công bằng và tìm cách khôi phục các mức thuế đối ứng đã bị vô hiệu hóa.

Trong bối cảnh luật pháp, chính trị và thương mại đan xen phức tạp, phán quyết của Tòa án Tối cao và phản ứng quyết liệt từ Nhà Trắng đang mở ra một giai đoạn bất định mới cho thương mại toàn cầu.