“Đại bàng" chưa kéo được doanh nghiệp nội cất cánh

Từ Thanh Hóa, Nghệ An đến Hà Tĩnh, chưa bao giờ dòng vốn FDI lại hiện diện mạnh mẽ như hiện nay. Hàng loạt dự án công nghiệp chế biến, chế tạo, điện tử, linh kiện công nghệ cao liên tiếp được triển khai, đưa Bắc Trung Bộ từ vị trí đứng sau trở thành điểm đến đáng chú ý trên bản đồ đầu tư quốc gia.

Làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu sau đại dịch cùng lợi thế về hạ tầng giao thông ngày càng hoàn thiện đã tạo ra cơ hội hiếm có cho Bắc Trung Bộ. Những tuyến cao tốc Bắc - Nam, cảng nước sâu Nghi Sơn, Cửa Lò hay Vũng Áng đang dần hình thành mạng lưới logistics quan trọng, giúp vùng đất này trở thành mắt xích mới trong chuỗi sản xuất của khu vực.

Nhờ đó, nhiều địa phương ghi nhận tăng trưởng công nghiệp và xuất khẩu ở mức cao. Khu vực FDI trở thành động lực quan trọng của GRDP và ngân sách. Tuy nhiên, phía sau những con số tích cực ấy vẫn tồn tại khoảng cách đáng kể giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp địa phương.

Ông Hoàng Văn Ngân, giám đốc một doanh nghiệp cơ khí tại Nghệ An, cho biết dù nhà máy của doanh nghiệp chỉ cách khu công nghiệp vài chục kilomet nhưng cơ hội tham gia chuỗi cung ứng của các tập đoàn nước ngoài vẫn rất hạn chế.

“Chúng tôi có thể đáp ứng nhiều hạng mục gia công cơ khí nhưng để trở thành nhà cung cấp cho doanh nghiệp FDI là câu chuyện hoàn toàn khác. Họ yêu cầu tiêu chuẩn chất lượng, năng lực quản trị và hệ thống chứng nhận quốc tế rất khắt khe, vượt quá khả năng của nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ”, ông Ngân chia sẻ.

Thực tế đó phản ánh một vấn đề phổ biến tại Bắc Trung Bộ. Trong khi các tập đoàn FDI vận hành theo mô hình sản xuất toàn cầu với công nghệ hiện đại và chuỗi cung ứng khép kín, phần lớn doanh nghiệp địa phương vẫn đang vật lộn với bài toán vốn, công nghệ và nguồn nhân lực.

Vì thế, vai trò của doanh nghiệp nội địa trong các khu công nghiệp hiện nay chủ yếu dừng lại ở những dịch vụ hỗ trợ như vận tải, suất ăn công nghiệp, bảo vệ, vệ sinh môi trường hoặc xây dựng cơ bản. Những lĩnh vực có giá trị gia tăng cao như sản xuất linh kiện, thiết bị phụ trợ hay dịch vụ kỹ thuật chuyên sâu vẫn còn rất ít doanh nghiệp địa phương tham gia được.

Nghịch lý xuất hiện khi nhiều địa phương liên tục phá kỷ lục thu hút FDI nhưng số doanh nghiệp giải thể, tạm ngừng hoạt động hoặc gặp khó khăn về dòng tiền vẫn không ngừng gia tăng.

Một lãnh đạo hiệp hội doanh nghiệp khu vực Bắc Trung Bộ nhận xét rằng địa phương đang làm rất tốt nhiệm vụ thu hút các "đại bàng" nhưng chưa thực sự thành công trong việc giúp các doanh nghiệp nội địa trưởng thành cùng các nhà đầu tư lớn.

“Nếu doanh nghiệp địa phương chỉ đứng ngoài cuộc chơi thì hiệu ứng lan tỏa của FDI sẽ rất hạn chế. Tăng trưởng có thể cao nhưng sức chống chịu của nền kinh tế địa phương vẫn yếu vì chưa hình thành được hệ sinh thái doanh nghiệp đủ mạnh”, ông Trần Bá Thước, giám đốc công ty sản xuất nhựa đóng tại KKT Vũng Áng - Hà Tĩnh, nhận định.

Đây cũng là lý do nhiều chuyên gia kinh tế cho rằng Bắc Trung Bộ đang đối mặt với hiện tượng "ốc đảo FDI". Các nhà máy hiện đại xuất hiện ngày càng nhiều nhưng sự kết nối với khu vực kinh tế bản địa vẫn còn mỏng. Giá trị gia tăng chủ yếu nằm trong hệ sinh thái của các tập đoàn nước ngoài thay vì lan tỏa rộng ra cộng đồng doanh nghiệp địa phương. Nếu tình trạng này kéo dài, tăng trưởng kinh tế của vùng sẽ tiếp tục phụ thuộc lớn vào biến động của thị trường quốc tế, trong khi nền tảng nội lực chưa được củng cố tương xứng.

Từ thu hút FDI đến bài toán giữ chân người lao động

Một trong những hệ quả rõ nét nhất của sự thiếu gắn kết giữa khu vực FDI và doanh nghiệp trong nước là bài toán lao động. Dù các khu công nghiệp đã tạo ra hàng chục nghìn việc làm mới, Bắc Trung Bộ vẫn là một trong những vùng có tỷ lệ lao động rời địa phương cao nhất cả nước. Nhiều địa phương ở Nghệ An, Hà Tĩnh hay Thanh Hóa vẫn chứng kiến dòng người trẻ rời quê hương để tìm kiếm cơ hội tại Hà Nội, TP. HCM, Bình Dương, Đồng Nai hoặc tham gia các chương trình xuất khẩu lao động.

Điều đáng nói là nguyên nhân không hoàn toàn xuất phát từ việc thiếu việc làm. Ông Lê Quang Nam, chủ một doanh nghiệp sản xuất vật liệu xây dựng tại Thanh Hóa, cho biết khó khăn lớn nhất hiện nay là giữ chân lao động có tay nghề. “Doanh nghiệp bỏ rất nhiều chi phí đào tạo nhưng chỉ sau vài năm, nhiều công nhân có tay nghề lại chuyển sang địa phương khác hoặc ra nước ngoài làm việc. Họ không chỉ tìm kiếm mức thu nhập cao hơn mà còn tìm kiếm cơ hội phát triển nghề nghiệp tốt hơn”, ông Nam cho hay.

Một doanh nhân trong lĩnh vực logistics tại Nghệ An thì nhận định: “Bắc Trung Bộ hiện không thiếu việc làm, nhưng lại thiếu việc làm chất lượng cao. Khi kỹ sư giỏi vẫn phải tìm đường vào các đô thị lớn hoặc ra nước ngoài, chúng ta chưa thể nói là giữ được nguồn nhân lực chất lượng cao”.

Theo các chuyên gia, muốn giải quyết tận gốc tình trạng chảy máu lao động, trước hết phải nâng cao năng lực của doanh nghiệp nội địa. Bởi chỉ khi doanh nghiệp địa phương lớn mạnh, tham gia được vào chuỗi cung ứng của các tập đoàn lớn, họ mới có đủ nguồn lực để trả lương cao hơn, đầu tư vào công nghệ và tạo ra những cơ hội nghề nghiệp hấp dẫn hơn.

Điều đó đòi hỏi một sự thay đổi trong tư duy phát triển. Thay vì chỉ tập trung vào việc thu hút thật nhiều dự án, các địa phương cần hướng tới mục tiêu xây dựng hệ sinh thái liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước. Các chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ cần được triển khai thực chất hơn, tập trung hỗ trợ doanh nghiệp địa phương tiếp cận nguồn vốn, đổi mới công nghệ, chuyển đổi số và đạt các tiêu chuẩn quốc tế về chất lượng, môi trường và quản trị.

Một chủ doanh nghiệp cơ khí tại Khu kinh tế Đông Nam – Nghệ An cho rằng điều doanh nghiệp cần nhất hiện nay không phải là những chính sách ưu đãi dàn trải. “Chúng tôi cần được hỗ trợ tiếp cận công nghệ mới, đạt các chứng nhận quốc tế và kết nối trực tiếp với các nhà mua hàng FDI. Khi đủ tiêu chuẩn tham gia chuỗi cung ứng, doanh nghiệp sẽ tự tìm được đường phát triển”, vị này chia sẻ.

Song song với đó, chiến lược đào tạo nguồn nhân lực cũng cần được điều chỉnh theo hướng gắn chặt với nhu cầu thị trường. Các trường đại học, cao đẳng và cơ sở đào tạo nghề trong khu vực cần tăng cường liên kết với doanh nghiệp để xây dựng chương trình đào tạo sát với thực tiễn sản xuất.

Ởtầm nhìn dài hạn, Bắc Trung Bộ cần hướng tới hình thành các cụm công nghiệp hỗ trợ chuyên sâu xung quanh các dự án FDI lớn. Khi doanh nghiệp nội địa, nhà đầu tư nước ngoài, cơ sở đào tạo và trung tâm nghiên cứu cùng tồn tại trong một hệ sinh thái thống nhất, hiệu ứng lan tỏa của FDI mới thực sự phát huy.

Đó cũng là điều nhiều chuyên gia gọi là hiện tượng "ốc đảo FDI", khi các nhà máy hiện đại phát triển nhưng liên kết với doanh nghiệp địa phương còn mỏng, khiến giá trị gia tăng chủ yếu nằm trong hệ sinh thái của các tập đoàn nước ngoài.

Suy cho cùng, thành công của thu hút đầu tư không được đo bằng số lượng dự án hay quy mô vốn đăng ký. Điều quan trọng hơn là những dự án ấy có giúp doanh nghiệp nội địa trưởng thành hay không, có tạo ra những cơ hội phát triển đủ sức giữ chân người lao động hay không. Chỉ khi nội lực được đánh thức và nuôi dưỡng, Bắc Trung Bộ mới có thể chuyển hóa làn sóng FDI thành nền tảng tăng trưởng bền vững cho nhiều thập niên tới.