Thông tin được đưa ra tại Hội nghị khoa học quốc tế Kiểm nghiệm thực phẩm 2026 (FCC2026) khai mạc với chủ đề “Kiểm soát an toàn thực phẩm thông minh hướng tới hài hòa quốc tế” diễn ra sáng 15/10, tại Hà Nội.

Đổi mới quản lý, lấy đánh giá nguy cơ làm trọng tâm

Sự kiện do Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia tổ chức trong hai ngày 15 và 16/10, thu hút hơn 500 đại biểu đến từ 12 quốc gia. Hội nghị là diễn đàn để các cơ quan quản lý, nhà khoa học, chuyên gia và doanh nghiệp trao đổi về phương pháp kiểm nghiệm, đánh giá nguy cơ và ứng dụng công nghệ trong kiểm soát an toàn thực phẩm. 

Phát biểu khai mạc hội nghị, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên nhấn mạnh, an toàn thực phẩm liên quan trực tiếp đến sức khỏe người dân, chất lượng nguồn nhân lực, niềm tin của người tiêu dùng và khả năng cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam. Khi giao thương quốc tế phát triển, các nguy cơ truyền thống và nguy cơ mới nổi trong chuỗi cung ứng thực phẩm tiếp tục đặt ra yêu cầu cao hơn đối với công tác quản lý.

Theo Thứ trưởng, phương thức quản lý cần chuyển mạnh từ phát hiện, xử lý vi phạm sang nhận diện mối nguy, đánh giá nguy cơ, giám sát và chủ động phòng ngừa. Trong đó, việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm trên cơ sở đánh giá nguy cơ là định hướng quan trọng, vừa nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, vừa tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm.

Theo định hướng này, cơ quan quản lý ban hành tiêu chuẩn, quy chuẩn và tổ chức giám sát trên cơ sở mức độ nguy cơ của sản phẩm. Doanh nghiệp có trách nhiệm tuân thủ quy định, bảo đảm chất lượng, an toàn thực phẩm và chịu trách nhiệm trước pháp luật đối với sản phẩm lưu thông trên thị trường.

Liên quan đến hoàn thiện thể chế, Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên cho biết, dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi được xây dựng trên cơ sở tổng kết hơn 15 năm thực hiện luật hiện hành, đồng thời tính đến sự phát triển của khoa học, công nghệ và những thay đổi trong hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm.

Dự thảo tập trung vào bốn nhóm chính sách đáng chú ý: quản lý an toàn thực phẩm theo chuỗi và dựa trên đánh giá nguy cơ; đổi mới phương thức kiểm tra theo hướng chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm; ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số; tăng cường quản lý an toàn thực phẩm đối với thức ăn đường phố và bếp ăn tập thể.

Trong đó, quản lý theo chuỗi hướng tới kiểm soát xuyên suốt từ nuôi trồng, sản xuất, chế biến, lưu thông đến tiêu dùng, thay vì chủ yếu quản lý riêng lẻ từng công đoạn. Dự thảo cũng đề xuất định hướng thống nhất đầu mối quản lý an toàn thực phẩm ở Trung ương, đồng thời tăng cường phối hợp giữa Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công Thương cùng các cơ quan liên quan. Đối với thức ăn đường phố và bếp ăn tập thể, yêu cầu đặt ra là xây dựng giải pháp quản lý phù hợp với đặc điểm từng mô hình, từ cơ sở trực tiếp chế biến đến đơn vị đặt suất ăn từ nhà cung cấp bên ngoài.

Kết nối dữ liệu kiểm nghiệm với quyết định quản lý

Một trong những nội dung được nhấn mạnh tại FCC2026 là vai trò của kiểm nghiệm trong việc cung cấp bằng chứng khoa học phục vụ quản lý an toàn thực phẩm. Kết quả phân tích không chỉ giúp phát hiện các chỉ tiêu không bảo đảm an toàn mà còn là cơ sở đánh giá nguy cơ, xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, tổ chức hậu kiểm và cảnh báo sớm các sự cố.

Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên cho rằng, giá trị của hoạt động kiểm nghiệm không nên dừng lại ở kết quả của từng mẫu thực phẩm mà cần được kết nối với hệ thống dữ liệu, phục vụ phân tích và hỗ trợ quyết định quản lý. Khi dữ liệu được cập nhật, chuẩn hóa và liên thông, cơ quan chức năng có thêm căn cứ để nhận diện mối nguy, xác định nhóm thực phẩm cần ưu tiên giám sát và đưa ra biện pháp phù hợp.

Để đáp ứng yêu cầu này, việc phát triển phương pháp thử nghiệm tiên tiến, chuẩn hóa quy trình phân tích và bảo đảm độ tin cậy của kết quả có ý nghĩa quan trọng. Hoạt động thử nghiệm thành thạo và so sánh liên phòng cũng cần được chú trọng nhằm nâng cao tính thống nhất, khả năng đối chiếu kết quả giữa các đơn vị kiểm nghiệm.

Cùng với đó, chuyển đổi số mở ra khả năng ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), phân tích dữ liệu, công nghệ cảm biến và truy xuất nguồn gốc trong giám sát an toàn thực phẩm. Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ phải gắn với kiểm chứng thông tin, bảo đảm chất lượng dữ liệu, khả năng liên thông và an toàn thông tin.

Theo Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên, AI có thể hỗ trợ tìm kiếm, phân tích và xử lý thông tin nhưng không thể thay thế hoàn toàn năng lực chuyên môn, tư duy và trách nhiệm của con người. Trong lĩnh vực kiểm nghiệm, các kết quả do công cụ công nghệ hỗ trợ vẫn cần được kiểm chứng trước khi sử dụng làm căn cứ chuyên môn hoặc phục vụ quyết định quản lý.

Bên cạnh năng lực công nghệ, phát triển mạng lưới kiểm nghiệm cũng là yêu cầu cần quan tâm. Thứ trưởng cho biết, các địa phương hiện có trung tâm kiểm nghiệm nhưng chức năng ban đầu của nhiều đơn vị chủ yếu tập trung vào kiểm nghiệm thuốc. Vì vậy, định hướng đặt ra là từng bước đầu tư, nâng cấp cơ sở vật chất, trang thiết bị và nhân lực, hướng tới phát triển năng lực kiểm nghiệm đa lĩnh vực, trong đó có an toàn thực phẩm.

Phát biểu tại hội nghị, PGS.TS. Lê Thị Hồng Hảo, Viện trưởng Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia, nhấn mạnh yêu cầu kết hợp hoàn thiện pháp luật, chuẩn hóa quy trình quản lý, công khai thông tin và nâng cao năng lực kiểm nghiệm. Theo bà, kiểm nghiệm cần thực sự trở thành công cụ khoa học phục vụ giám sát, cảnh báo sớm, đánh giá nguy cơ và hoạch định chính sách.

Trong hai ngày làm việc, FCC2026 có 38 báo cáo khoa học và 41 báo cáo poster, tập trung vào các lĩnh vực như dinh dưỡng, ghi nhãn và phụ gia thực phẩm; chất lượng, an toàn của probiotic, prebiotic và thực phẩm bảo vệ sức khỏe; độc tố, chất ô nhiễm và tác nhân gây bệnh truyền qua thực phẩm; công nghệ thực phẩm, bảo đảm chất lượng và nghiên cứu hạn sử dụng sản phẩm.

Các phiên toàn thể và tọa đàm có sự tham gia của chuyên gia từ AOAC International (Hoa Kỳ), Viện Đánh giá nguy cơ an toàn thực phẩm Đức (BfR), Trung tâm Đánh giá nguy cơ an toàn thực phẩm quốc gia Trung Quốc (CFSA) cùng đại diện cơ quan quản lý và doanh nghiệp. Nội dung trao đổi tập trung vào mối liên hệ giữa bằng chứng khoa học với quyết định quản lý, phương pháp đánh giá nguy cơ và khả năng hài hòa các phương pháp kiểm nghiệm giữa Việt Nam với quốc tế.

Hội nghị đồng thời tổ chức các phiên khoa học trẻ, tạo cơ hội để các nhà nghiên cứu giới thiệu kết quả, trao đổi phương pháp và tiếp nhận góp ý chuyên môn. Các hoạt động kết nối đối tác, giới thiệu công nghệ cũng góp phần đưa nhu cầu thực tiễn của phòng kiểm nghiệm đến gần hơn với các giải pháp kỹ thuật.

Từ những trao đổi tại FCC2026, yêu cầu đặt ra là tiếp tục gắn nghiên cứu khoa học với quá trình xây dựng và thực thi chính sách, nâng cao chất lượng dữ liệu kiểm nghiệm, phát triển nhân lực và tăng cường hợp tác quốc tế. Đây là những điều kiện quan trọng để chuyển từ kiểm soát chủ yếu dựa trên kết quả từng mẫu thử sang quản lý chủ động, dựa trên đánh giá nguy cơ và bằng chứng khoa học, qua đó nâng cao hiệu quả bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng.

Nhấn mạnh yêu cầu kiểm soát an toàn thực phẩm dựa trên nguy cơ, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và hợp tác quốc tế, PGS.TS. Lê Thị Hồng Hảo, Viện trưởng Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia, cho rằng, cần đầu tư đồng bộ về nhân lực, khoa học công nghệ, cơ sở hạ tầng và thiết bị hiện đại, gắn nghiên cứu khoa học với trao đổi chuyên môn và hội nhập quốc tế để nâng cao năng lực kiểm nghiệm thực phẩm.