Ngày 20/10, tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng trình bày Tờ trình dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực. Dự thảo tập trung tháo gỡ vướng mắc trong đầu tư nguồn điện, lưới điện, đồng thời hoàn thiện cơ chế mua bán điện trực tiếp và khung pháp lý cho chứng chỉ năng lượng tái tạo.

Những nội dung này được xem xét trong bối cảnh yêu cầu sử dụng điện của doanh nghiệp đang thay đổi. Đại biểu Quốc hội Trịnh Thị Tú Anh (Đoàn Lâm Đồng) nhận định nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là các đơn vị tham gia chuỗi cung ứng quốc tế, không chỉ cần điện ổn định với giá phù hợp mà còn phải chứng minh nguồn gốc năng lượng, tỷ lệ sử dụng điện tái tạo và mức phát thải trong quá trình sản xuất.

Điều đó đặt ra hai yêu cầu song hành đối với ngành điện: bảo đảm nguồn cung đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế và tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận, chứng minh việc sử dụng điện sạch nhằm đáp ứng yêu cầu từ phía khách hàng.

Đủ điện cho sản xuất vẫn là yêu cầu trước mắt

Trong 9 tháng đầu năm 2026, hoạt động sản xuất và xuất khẩu của Việt Nam tiếp tục tăng trưởng mạnh. Theo Cục Thống kê, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa đạt 434,3 tỷ USD, tăng 24,5% so với cùng kỳ. Chỉ số sản xuất công nghiệp tăng 12,3%, riêng ngành chế biến, chế tạo tăng 12,9%.

Sự mở rộng của hoạt động sản xuất diễn ra cùng với mức tăng đáng kể của nhu cầu tiêu thụ điện.

Theo Bộ Công Thương, điện thương phẩm toàn quốc trong 9 tháng đạt 237,19 tỷ kWh, tăng 9,66% so với cùng kỳ. Trong đó, khu vực công nghiệp - xây dựng sử dụng 122,18 tỷ kWh, tăng 8,32%, chiếm khoảng 51,5% tổng sản lượng điện bán ra.

Với tỷ trọng chiếm hơn một nửa, công nghiệp - xây dựng tiếp tục là nhóm khách hàng sử dụng điện lớn nhất. Đối với các nhà máy, nguồn điện ổn định là điều kiện duy trì dây chuyền sản xuất, vận hành thiết bị và bảo đảm tiến độ giao hàng.

Bộ Công Thương đánh giá hệ thống điện trong 9 tháng đã vận hành an toàn, ổn định, đáp ứng nhu cầu sản xuất và đời sống. Dù vậy, việc duy trì khả năng cung ứng trong dài hạn vẫn đòi hỏi phát triển đồng bộ nguồn phát, lưới truyền tải và năng lực điều độ.

Theo Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), tổng sản lượng điện sản xuất và nhập khẩu toàn hệ thống trong 9 tháng đạt 265,79 tỷ kWh. Nhiệt điện than đóng góp 132,63 tỷ kWh, chiếm 49,9%; thủy điện đạt 68,48 tỷ kWh, chiếm 25,8%. Nhóm năng lượng tái tạo theo phân loại của EVN đạt 33,6 tỷ kWh, chiếm 12,6%, trong khi điện khí đóng góp 20,48 tỷ kWh và điện nhập khẩu đạt 10,3 tỷ kWh.

So với cùng kỳ năm trước, sản lượng thủy điện giảm gần 9%, trong bối cảnh điều kiện thủy văn chịu ảnh hưởng từ hiện tượng El Nino.

Ngược lại, tỷ trọng điện than và điện khí trong tổng sản lượng điện sản xuất và nhập khẩu tăng từ 53,9% lên 57,6% so với cùng kỳ, dù các nguồn năng lượng tái tạo khác cũng tăng trưởng. Sự dịch chuyển cơ cấu nguồn phát theo hướng tăng tỷ trọng nhiên liệu hóa thạch tạo thêm áp lực về phát thải khí nhà kính, trong bối cảnh các yêu cầu môi trường ngày càng gắn với hoạt động sản xuất và xuất khẩu.

Tại Diễn đàn "Năng lượng sạch cho kỷ nguyên tăng trưởng mới" tổ chức ngày 27/10 ở Hà Nội, TS. Mai Duy Thiện, Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam, nhấn mạnh cần đặt phát triển năng lượng trong mối quan hệ với tăng trưởng kinh tế và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Theo ông Thiện, phát triển năng lượng sạch không chỉ góp phần đa dạng hóa nguồn cung mà còn giúp doanh nghiệp thích ứng với các tiêu chuẩn môi trường ngày càng cao. Điều này cho thấy bảo đảm an ninh năng lượng và chuyển dịch sang các nguồn điện sạch là những yêu cầu cần được giải quyết đồng thời.

Điện sạch: Tấm vé ưu tiên trong chuỗi cung ứng toàn cầu

Yêu cầu sử dụng điện tái tạo đã xuất hiện trong chính sách chuỗi cung ứng của các tập đoàn quốc tế, thay vì chỉ là một xu hướng được dự báo trong tương lai.

Theo Báo cáo tiến độ môi trường năm 2026, Apple đã đưa yêu cầu sử dụng 100% điện tái tạo vào Bộ quy tắc ứng xử dành cho nhà cung cấp (Apple Supplier Code of Conduct). Theo đó, toàn bộ chuỗi cung ứng sản xuất trực tiếp phải sử dụng 100% điện tái tạo cho hoạt động sản xuất phục vụ Apple trước năm 2030.

Theo tập đoàn công nghệ Mỹ, điện năng sử dụng tại các nhà máy cung ứng là nguồn phát thải khí nhà kính lớn nhất trong chuỗi cung ứng của hãng. Vì vậy, chuyển sang điện tái tạo là một phần quan trọng trong mục tiêu trung hòa carbon năm 2030.

Những yêu cầu môi trường cũng đang được xem xét ở cấp độ chính sách thương mại. Tại Mỹ, dự luật Clean Competition Act được trình Quốc hội tháng 12/2025 đề xuất cơ chế điều chỉnh carbon tại biên giới dựa trên cường độ phát thải của hàng hóa.

Trong khi đó, Liên minh châu Âu (EU) đã bước vào giai đoạn chính thức áp dụng Cơ chế điều chỉnh carbon biên giới (CBAM) từ ngày 1/1/2026, song việc mua và nộp chứng chỉ CBAM được thực hiện theo lộ trình từ năm 2027. Các sản phẩm thuộc phạm vi điều chỉnh trong sáu lĩnh vực gồm sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện và hydro.

Theo cơ chế này, nhà nhập khẩu EU phải thực hiện các nghĩa vụ liên quan đến lượng phát thải gắn với hàng hóa thuộc diện điều chỉnh. Chi phí carbon có thể ảnh hưởng đến giá mua và khả năng cạnh tranh của nhà sản xuất nước ngoài. Vì vậy, kiểm soát phát thải đang trở thành một vấn đề kinh tế, bên cạnh trách nhiệm môi trường của doanh nghiệp.

Tại Việt Nam, nhu cầu tiếp cận điện tái tạo đã chuyển thành những giao dịch thực tế.

Ngày 1/6/2026, Công ty TNHH Samsung Electronics Việt Nam Thái Nguyên (SEVT) công bố triển khai hợp đồng mua bán điện trực tiếp thông qua lưới điện quốc gia, trở thành khách hàng doanh nghiệp đầu tiên thực hiện giao dịch theo cơ chế DPPA.

Nguồn điện trong hợp đồng đến từ Nhà máy Điện mặt trời TTC Đức Huệ 2 tại Tây Ninh, với sản lượng dự kiến khoảng 70 triệu kWh mỗi năm.

DPPA đã được Chính phủ quy định tại Nghị định 57/2025/NĐ-CP và tiếp tục sửa đổi, bổ sung bằng Nghị định 243/2026/NĐ-CP. Quy định hiện hành đã mở rộng khả năng tham gia của các đơn vị bán lẻ điện tại những khu, cụm đủ điều kiện, tạo thêm phương thức tổ chức mua điện tái tạo cho khách hàng công nghiệp.

Trường hợp Samsung cho thấy nhu cầu sử dụng điện tái tạo đã chuyển thành giao dịch cụ thể, đồng thời đặt ra vấn đề về khả năng mở rộng cơ chế DPPA để nhiều doanh nghiệp sản xuất có thể tiếp cận nguồn điện sạch.

Dù vậy, khi giao dịch thông qua lưới điện quốc gia, các bên còn phải tính đến chi phí sử dụng lưới, điều độ, dự phòng và các dịch vụ hệ thống. Cách xác định và phân bổ những khoản chi phí này có ý nghĩa trực tiếp đối với tổng chi phí mua điện của doanh nghiệp cũng như quyền lợi của những khách hàng không tham gia DPPA.

Đây là một trong những nội dung được Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội đề nghị làm rõ trong Báo cáo thẩm tra dự thảo sửa đổi Luật Điện lực ngày 20/10. Theo cơ quan thẩm tra, các bên tham gia DPPA cần thực hiện đầy đủ nghĩa vụ chi phí, tránh chuyển dịch bất hợp lý sang khách hàng khác.

Bên cạnh khả năng mua điện tái tạo, doanh nghiệp còn cần công cụ xác nhận thuộc tính môi trường của lượng điện sử dụng. Chứng chỉ năng lượng tái tạo (REC) phục vụ nhu cầu này, nhưng việc giao dịch và sử dụng chứng chỉ đòi hỏi cơ chế đăng ký, xác minh và truy xuất đáng tin cậy.

Dự thảo sửa đổi Luật Điện lực hướng tới hoàn thiện khung pháp lý cho thị trường REC. Cơ quan thẩm tra đề nghị quy định rõ quyền sở hữu, giao dịch và việc hủy chứng chỉ sau khi sử dụng, nhằm tránh ghi nhận trùng thuộc tính môi trường.

Như vậy, những vấn đề đang được xem xét không chỉ là mở rộng quyền mua điện tái tạo, mà còn liên quan đến tổng chi phí giao dịch và khả năng chứng minh việc sử dụng điện sạch. Đây là những điều kiện có ý nghĩa đối với doanh nghiệp muốn đáp ứng các cam kết môi trường với đối tác quốc tế.

Mới đây, Reuters nhận định cuộc chiến thuế quan Mỹ - Trung đã góp phần thúc đẩy làn sóng dịch chuyển sản xuất sang Việt Nam. Sự mở rộng sản xuất phục vụ xuất khẩu đi cùng nhu cầu tiêu thụ điện ngày càng lớn. Tuy nhiên, Reuters cảnh báo tỷ trọng điện than cao trong hệ thống điện Việt Nam có thể trở thành thách thức về phát thải khi các doanh nghiệp mua hàng quốc tế ngày càng quan tâm đến dấu chân carbon trong chuỗi cung ứng.

Đối với doanh nghiệp trong nước muốn tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng quốc tế, khả năng bảo đảm nguồn điện ổn định, kiểm soát phát thải và đáp ứng tiêu chuẩn môi trường của đối tác có thể ngày càng quan trọng. Đây có thể trở thành một trong những yếu tố ảnh hưởng đến sức cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam trong các chuỗi cung ứng có tiêu chuẩn môi trường ngày càng cao.