Nguồn cung toàn cầu đối mặt nhiều rủi ro

Thị trường gạo thế giới đang xuất hiện những tín hiệu tăng giá trở lại sau nhiều tháng điều chỉnh. Theo báo cáo mới nhất của Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), Chỉ số Gạo trắng Oryza (WRI) kết thúc tuần cuối tháng 5/2026 ở mức 420 USD/tấn, tăng 15 USD/tấn so với một tháng trước.

Động lực chính đến từ những lo ngại về nguồn cung trong niên vụ 2026 - 2027 khi hiện tượng El Niño được dự báo sẽ quay trở lại và tác động mạnh đến các vùng sản xuất lúa trọng điểm của châu Á. Nhiều quốc gia như Ấn Độ, Indonesia, Philippines và Malaysia có nguy cơ đối mặt với khô hạn, lượng mưa suy giảm và nhiệt độ tăng cao, ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất cây lúa.

Không chỉ chịu sức ép từ thời tiết cực đoan, thị trường gạo còn đối mặt với các yếu tố bất ổn khác. Trung Quốc tiếp tục siết kiểm soát đối với gạo nhập khẩu từ Ấn Độ, trong khi Philippines đã tái kích hoạt các biện pháp ứng phó El Niño và cảnh báo sản lượng lúa có thể giảm tới 700.000 tấn nếu hạn hán diễn biến nghiêm trọng. Tại Thái Lan, giá gạo 5% tấm đã tăng lên khoảng 459 USD/tấn, cao hơn 67 USD/tấn so với một tháng trước. Nhu cầu nhập khẩu từ các nước châu Á và châu Phi đang hỗ trợ tích cực cho thị trường.

Bên cạnh đó, các yêu cầu mới về phát triển bền vững, giảm phát thải và truy xuất nguồn gốc ngày càng tác động mạnh tới chuỗi cung ứng lúa gạo toàn cầu. Một nghiên cứu quốc tế mới đây cho thấy phát thải khí nhà kính từ sản xuất lúa gạo hiện đã đạt khoảng 1,1 tỷ tấn CO₂ tương đương mỗi năm, trở thành một trong những nguồn phát thải lớn của ngành nông nghiệp. Điều này khiến nhiều thị trường nhập khẩu lớn như EU, Nhật Bản và các nước phát triển ngày càng ưu tiên các sản phẩm nông nghiệp đáp ứng tiêu chí xanh, phát thải thấp và minh bạch về nguồn gốc.

Phân khúc cao cấp tạo lợi thế mới cho gạo Việt

Trong bối cảnh thị trường gạo thế giới đang dịch chuyển mạnh sang phân khúc giá trị cao, gạo Việt Nam tiếp tục khẳng định lợi thế cạnh tranh nhờ chất lượng ngày càng được nâng lên và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn xanh. Theo VFA, từ đầu tháng 5/2026 đến nay, giá gạo xuất khẩu của Việt Nam đã phục hồi đáng kể ở phân khúc chất lượng cao. Gạo Jasmine được chào bán ở mức 513 - 517 USD/tấn, tăng khoảng 30 USD/tấn so với tháng trước; gạo thơm 5% tấm đạt 510 - 520 USD/tấn, tăng từ 25 - 30 USD/tấn.

Đáng chú ý, gạo ST25 tiếp tục giữ vị thế ở phân khúc cao cấp với giá xuất khẩu khoảng 1.200 USD/tấn, cao gấp nhiều lần so với gạo trắng thông thường. Đây là minh chứng rõ nét cho quá trình chuyển dịch của ngành lúa gạo từ cạnh tranh về sản lượng sang cạnh tranh bằng chất lượng và giá trị gia tăng.

Không chỉ dừng lại ở ST25, nhiều dòng gạo đặc sản của Việt Nam đang chinh phục các thị trường cao cấp. Theo bà Nguyễn Thị Trà My, Tổng Giám đốc PAN Group, Chủ tịch HĐQT Vinaseed, doanh nghiệp đã xuất khẩu những lô gạo có giá lên tới 1.300 USD/tấn, thậm chí một số sản phẩm gạo tím đặc sản đạt mức 2.300 USD/tấn.

Một dấu mốc quan trọng khác là việc Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam trao quyền sử dụng nhãn hiệu “Gạo Việt xanh, phát thải thấp” cho Vinarice. Lần đầu tiên, ngành lúa gạo Việt Nam có một hệ thống nhận diện chính thức cho sản phẩm gạo phát thải thấp, tạo nền tảng để tiếp cận các thị trường yêu cầu cao về phát triển bền vững.

Theo bà Nguyễn Thị Trà My, trong bối cảnh thế giới hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (Net Zero), người tiêu dùng tại các thị trường như EU, Mỹ, Anh hay Australia ngày càng ưu tiên các sản phẩm vừa bảo đảm chất lượng, vừa thân thiện với môi trường. Đây được xem là “tấm hộ chiếu xanh” giúp gạo Việt mở rộng hiện diện tại các thị trường cao cấp.

Hiện nay, khoảng 89% lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam là gạo chất lượng cao; trong đó gạo thơm và gạo đặc sản chiếm từ 60 - 70%. Các sản phẩm như ST24, ST25 và Japonica đang từng bước gia tăng thị phần tại những thị trường khó tính như EU, Mỹ và Nhật Bản. Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch VFA cho hay, nhu cầu đối với gạo chất lượng cao trên thế giới đang tăng nhanh, song nguồn cung trong nước vẫn chưa đáp ứng đủ nhu cầu xuất khẩu. Do đó, ngành hàng cần tiếp tục mở rộng diện tích sản xuất gạo thơm, gạo đặc sản và đặc biệt là gạo phát thải thấp để tận dụng xu hướng tiêu dùng mới.

Sau hơn một năm kể từ khi lô hàng “Gạo Việt xanh, phát thải thấp” đầu tiên được xuất khẩu sang Nhật Bản, khoảng 70.000 tấn sản phẩm đã được tiêu thụ tại nhiều thị trường. Kết quả này cho thấy, dư địa tăng trưởng lớn đối với các dòng gạo đáp ứng đồng thời yêu cầu về chất lượng, an toàn thực phẩm và bảo vệ môi trường.

Bên cạnh đó, các chính sách hỗ trợ phát triển sản xuất lúa chất lượng cao tiếp tục được hoàn thiện. Những quy định về chứng nhận gạo thơm xuất khẩu sang EU theo EVFTA và UKVFTA cùng các chương trình phát triển vùng nguyên liệu chất lượng cao đang tạo thêm động lực để doanh nghiệp và nông dân đầu tư theo hướng bền vững. Tại Đồng bằng sông Cửu Long, vụ Hè Thu 2026 đang được triển khai thuận lợi với hơn 770.000 ha đã xuống giống, đạt khoảng 62% kế hoạch. Đây là cơ sở quan trọng để bảo đảm nguồn cung cho xuất khẩu trong những tháng cuối năm.

Các chuyên gia nhận định, nếu El Niño quay trở lại và làm suy giảm nguồn cung tại nhiều quốc gia sản xuất lớn như dự báo, cơ hội cho gạo Việt Nam sẽ càng rõ nét. Tuy nhiên, lợi thế cạnh tranh trong giai đoạn tới sẽ không nằm ở sản lượng mà ở khả năng cung ứng ổn định các dòng gạo chất lượng cao, phát thải thấp, có khả năng truy xuất nguồn gốc và đáp ứng các tiêu chuẩn bền vững của thị trường quốc tế. Đây cũng là con đường để nâng cao giá trị xuất khẩu và xây dựng thương hiệu quốc gia cho hạt gạo Việt Nam.

Nhu cầu đối với gạo chất lượng cao, gạo phát thải thấp ngày càng tăng, mở ra cơ hội để Việt Nam nâng cao giá trị xuất khẩu và khẳng định vị thế trên thị trường thế giới.