Tại Hội nghị công bố các Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về Khu kinh tế và khởi động Khu Thương mại tự do Hải Phòng ngày 30/7/2026, ông Shantanu Chakraborty, Giám đốc Quốc gia Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) tại Việt Nam cho rằng, FTZ Hải Phòng có thể trở thành một trong những mảnh ghép thể chế quan trọng mà Việt Nam còn thiếu để chuyển từ vị trí chủ yếu là nơi sản xuất, lắp ráp sang vị trí cao hơn đó là: nơi tổ chức, điều phối và cung cấp các dịch vụ có giá trị cao trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo ông, sau hơn ba thập niên hội nhập, Việt Nam đã trở thành trung tâm sản xuất quan trọng đối với điện tử, điện thoại, máy móc và nhiều ngành công nghiệp khác. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra hiện nay không còn là thu hút thêm bao nhiêu dự án FDI, mà là mỗi sản phẩm xuất khẩu của Việt Nam thực sự giữ lại được bao nhiêu giá trị.

Cuộc cạnh tranh mới không còn là lao động giá rẻ

Theo đại diện ADB, quá trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu hiện nay không đồng nghĩa với việc toàn cầu hóa suy giảm, mà là xu hướng đa dạng hóa và phân bổ lại rủi ro.

Các tập đoàn đa quốc gia không còn muốn phụ thuộc vào một quốc gia hay một cơ sở sản xuất duy nhất. Thay vào đó, họ tìm kiếm những địa điểm có hạ tầng tốt, kết nối thuận lợi, khả năng ứng phó nhanh với các cú sốc và môi trường chính sách ổn định.

Bên cạnh chi phí sản xuất, nhà đầu tư ngày càng quan tâm đến những yếu tố khác như thời gian thông quan, khả năng truy xuất nguồn gốc, an ninh dữ liệu, năng lượng sạch, chất lượng logistics, nguồn nhân lực kỹ thuật và mức độ ổn định của chính sách. Hay nói cách khác, cạnh tranh thu hút chuỗi cung ứng không còn chỉ là cạnh tranh về lao động rẻ hay các chính sách ưu đãi thuế mà là cạnh tranh về chất lượng của toàn bộ hệ sinh thái sản xuất và dịch vụ.

"Đây vừa là cơ hội, cũng vừa là sức ép lớn đối với Việt Nam", ông Shantanu Chakraborty cho biết.

Việt Nam vẫn đối mặt "bẫy gia công"

Ông Shantanu Chakraborty cho rằng, mặc dù Việt Nam có độ mở thương mại thuộc nhóm cao nhất châu Á với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu tương đương khoảng 170% GDP, nhưng chiều sâu tham gia chuỗi giá trị toàn cầu vẫn còn hạn chế.

Theo số liệu được ADB dẫn lại, khu vực doanh nghiệp FDI hiện đóng góp gần 80% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam. Khoảng 4/5 đầu vào phục vụ sản xuất hàng xuất khẩu vẫn phải nhập khẩu, trong khi giá trị gia tăng nước ngoài chiếm khoảng 48 - 50% tổng giá trị xuất khẩu. Điều này đồng nghĩa Việt Nam mới chỉ giữ lại khoảng một nửa giá trị của hàng hóa xuất khẩu.

Bên cạnh đó, sự liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước còn yếu. Tỷ lệ doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi giá trị toàn cầu đã giảm từ khoảng 35% năm 2009 xuống còn khoảng 18% trong những năm gần đây. Phần lớn doanh nghiệp trong nước mới chỉ tham gia ở những công đoạn có giá trị thấp như bao bì, vận tải, lao động hoặc sản xuất linh kiện đơn giản, trong khi các khâu tạo giá trị cao như nghiên cứu - phát triển (R&D), thiết kế sản phẩm, quản trị chuỗi cung ứng, tài chính và xây dựng thương hiệu vẫn chủ yếu được thực hiện ở nước ngoài.

"Đó chính là 'bẫy gia công', khi Việt Nam tham gia rất sâu về khối lượng sản xuất nhưng phần giá trị giữ lại trong nền kinh tế chưa tương xứng", ông nhận định.

FTZ Hải Phòng cần trở thành "hệ điều hành tích hợp"

Theo Giám đốc Quốc gia ADB tại Việt Nam, mảnh ghép còn thiếu không chỉ là hạ tầng cảng biển, đường bộ hay khu công nghiệp, mà là một cơ chế quản lý đồng bộ để kết nối sản xuất, logistics, thương mại, tài chính, công nghệ.

Ông ví FTZ Hải Phòng như một "hệ điều hành tích hợp", có khả năng khắc phục điểm nghẽn hiện nay thông qua cơ chế chính sách đồng bộ và hiệu quả hơn.

Để phát huy vai trò này, FTZ Hải Phòng cần tạo ra năm chuyển dịch lớn gồm: từ trung chuyển hàng hóa sang điều phối chuỗi cung ứng; từ khu vực FDI hoạt động tách biệt sang hệ sinh thái có sự tham gia sâu của doanh nghiệp trong nước; từ xuất khẩu hàng hóa sang xuất khẩu cả hàng hóa và dịch vụ; từ thu hút dự án theo quy mô vốn sang coi trọng chất lượng giá trị gia tăng; và từ lợi thế chi phí sang lợi thế về tốc độ, độ tin cậy và khả năng tuân thủ.

Theo ông, thành công của FTZ sẽ phụ thuộc vào chất lượng thực thi. Cơ chế một cửa phải thực sự là đầu mối chịu trách nhiệm thay vì chỉ là cổng điện tử dẫn tới nhiều quy trình cũ; dữ liệu giữa hải quan, cảng biển, doanh nghiệp logistics, ngân hàng và cơ quan quản lý phải được kết nối; đồng thời cần đầu tư đồng bộ hạ tầng đường bộ, đường sắt, cảng biển, năng lượng và hạ tầng số.

Đặc biệt, Hải Phòng cần xây dựng chương trình phát triển các nhà cung ứng trong nước, đi kèm với tư vấn kỹ thuật, đào tạo, chứng nhận chất lượng và tài chính chuỗi cung ứng.

Thước đo không chỉ là vốn đầu tư

Đại diện ADB cho rằng, FTZ Hải Phòng không nên được đánh giá chỉ bằng quy mô vốn đăng ký, diện tích đất cho thuê hay kim ngạch xuất khẩu.

Theo ông, những chỉ số phản ánh chất lượng phát triển mới là yếu tố quan trọng, bao gồm tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước, tỷ lệ mua hàng từ doanh nghiệp Việt Nam, số việc làm kỹ thuật cao, chi tiêu cho nghiên cứu - phát triển, giá trị xuất khẩu dịch vụ, thời gian thông quan và lượng phát thải trong sản xuất.

Ông Shantanu Chakraborty khẳng định, trong giai đoạn phát triển mới, Việt Nam cần chuyển từ việc "cung cấp địa điểm đặt nhà máy" sang "cung cấp một hệ sinh thái để chuỗi cung ứng vận hành", từ lắp ráp sản phẩm sang cung cấp công nghệ, dịch vụ và giải pháp; từ thu hút doanh nghiệp nước ngoài sang tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam cùng lớn lên trong chuỗi giá trị.

"Giá trị lớn nhất của FTZ không chỉ nằm ở các cơ chế ưu đãi, mà quan trọng hơn là khả năng hình thành một mô hình quản trị kinh tế hiện đại, minh bạch, liên thông và số hóa, đồng thời tạo sự gắn kết chặt chẽ hơn giữa khu vực FDI với doanh nghiệp trong nước. Nếu được triển khai hiệu quả, FTZ Hải Phòng sẽ góp phần nâng cao giá trị gia tăng trong nước, thúc đẩy chuyển giao công nghệ và tăng cường năng lực của doanh nghiệp Việt Nam. Đó mới là nền tảng để Việt Nam từng bước vượt khỏi vai trò gia công, lắp ráp và vươn lên những nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu", ông nhấn mạnh.