Những năm gần đây, Chính phủ liên tục khẳng định quyết tâm xây dựng một Nhà nước kiến tạo phát triển, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ. Hàng loạt cải cách về thủ tục hành chính, chuyển đổi số và cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh đã được triển khai. Những chủ trương đó là hoàn toàn đúng đắn và đang từng bước tạo ra môi trường thuận lợi hơn cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Tuy nhiên, từ thực tiễn của nhiều doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ, đặc biệt là những doanh nghiệp được thành lập để đón đầu cơ hội kinh doanh trong tương lai, vẫn tồn tại một nghịch lý đáng suy ngẫm: không ít doanh nghiệp chưa kịp tạo ra một đồng doanh thu nào đã phải gánh chi phí tuân thủ kéo dài, đối mặt với nguy cơ bị xử phạt hành chính và cuối cùng buộc phải tính đến chuyện giải thể.

"Sinh" khó, "tử" cũng trầy trật và nghịch lý "sống lại để được chết"

Thành lập doanh nghiệp là quyền cơ bản của công dân và cũng là biểu hiện của tinh thần dấn thân kinh doanh mà nền kinh tế thị trường luôn cần khuyến khích. Thế nhưng trên thực tế, hành trình thành lập một doanh nghiệp vẫn đòi hỏi không ít thời gian và công sức.

Để hoàn tất việc đăng ký hoạt động, người thành lập doanh nghiệp phải kê khai nhiều biểu mẫu, chuẩn bị đủ các điều kiện đăng ký thuế điện tử, mở tài khoản, đăng ký chữ ký số và con dấu.... Để tiết kiệm thời gian, nhiều người buộc phải thuê đơn vị tư vấn với chi phí không nhỏ, và sau khi được cấp phép lại tiếp tục phải duy trì dịch vụ kế toán, báo cáo định kỳ hàng năm. Mục tiêu của họ thành lập doanh nghiệp là để sẵn sàng đón bắt cơ hội kinh doanh và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế. Nhưng thị trường không vận hành theo lịch hành chính, nhiều cơ hội trôi qua khiến không ít doanh nghiệp rơi vào trạng thái “nằm chờ”: tồn tại hợp pháp nhưng chưa phát sinh doanh thu.

Điều trớ trêu là ngay cả khi muốn chấm dứt hoạt động, doanh nghiệp cũng phải đi qua một quy trình vô cùng phức tạp, kéo dài nhiều tháng. Đáng chú ý, để có thể chính thức đóng mã số thuế và giải thể, nhiều doanh nghiệp đã "ngủ đông" phải trải qua quá trình được ví như "hồi sinh" vô cùng tốn kém và mệt mỏi: họ phải kê khai lại hàng loạt báo cáo thuế, mua chữ ký số mới và xử lý lại toàn bộ hồ sơ kế toán.

Trái đắng từ những tờ khai thuế bằng 0 và gánh nặng tiền phạt vô lý

Trong suốt giai đoạn “ngủ đông”, dù doanh số bằng 0, không phát sinh hóa đơn hay lao động, doanh nghiệp vẫn phải duy trì kế toán chỉ để nộp các báo cáo với những con số 0 tròn trĩnh. Rủi ro lớn nhất lại đến từ chính giai đoạn tưởng chừng vô hại đó.

Nhiều trường hợp doanh nghiệp lỡ mất cơ hội đầu tư, hoàn toàn không phát sinh doanh thu và không hề có hành vi trốn thuế, nhưng do sơ suất nghiệp vụ không nộp báo cáo đúng hạn đã phải nhận các khoản phạt lên tới hàng chục triệu đồng, thậm chí đối mặt nguy cơ bị cấm xuất cảnh. Thực tế cho thấy, rất nhiều doanh nghiệp đã ngừng hoạt động thực tế từ nhiều năm trước nhưng chưa hoàn tất thủ tục đóng mã số thuế (đang ở trạng thái 03, 06) bất ngờ phải đối mặt với số tiền phạt, tiền chậm nộp và lệ phí môn bài khổng lồ tích tụ qua nhiều năm.

Hệ lụy pháp lý là rất nặng nề khi nhiều người đại diện pháp luật bất ngờ nhận thông báo bị tạm hoãn xuất cảnh do nợ thuế từ những công ty đã ngừng hoạt động từ cả chục năm trước. Nghịch lý ở đây là Nhà nước không thất thu một đồng thuế nào vì đơn giản doanh nghiệp chưa hề kinh doanh, thế nhưng chủ doanh nghiệp vẫn phải trả giá đắt cho các sai sót hành chính.

Chủ trương nâng cao tính tuân thủ pháp luật và xây dựng cơ sở dữ liệu doanh nghiệp chính xác là hoàn toàn đúng đắn. Tuy nhiên, mục tiêu cuối cùng của quản lý nhà nước là làm sạch số liệu hay thúc đẩy phát triển kinh tế?

Nếu chỉ để giảm số lượng doanh nghiệp không phát sinh doanh thu nhằm làm đẹp số liệu, chúng ta có thể đạt được con số “sạch”, nhưng một cơ sở dữ liệu sạch không đồng nghĩa với một nền kinh tế năng động. Con số gần 39.000 doanh nghiệp rời khỏi thị trường tại TP.HCM trong 7 tháng đầu năm 2026 cho thấy chi phí tuân thủ và gánh nặng thủ tục vẫn là áp lực khổng lồ đối với cộng đồng doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ.

Trong thực tế vẫn tồn tại khoảng cách giữa tinh thần chính sách nuôi dưỡng doanh nghiệp và cách thức triển khai. Việc thực thi ở nhiều nơi còn máy móc, thiếu linh hoạt; khi doanh nghiệp vi phạm do sai sót thủ tục, cách tiếp cận thường thiên về xử phạt răn đe thay vì hướng dẫn, giải thích và hỗ trợ khắc phục. Việc áp dụng cùng một cơ chế xử lý với mọi trường hợp chưa phản ánh đầy đủ tinh thần kiến tạo mà Chính phủ theo đuổi.

Cần một cách ứng xử khác với doanh nghiệp "chờ" và tháo gỡ thể chế

Cần phân biệt rõ giữa hai nhóm: doanh nghiệp đã hoạt động thực tế nhưng cố tình trốn thuế, và doanh nghiệp chưa phát sinh hoạt động/đang chờ thời cơ. Hiện nay hai bản chất khác nhau này đang chịu nghĩa vụ quản lý giống nhau.

Thay vì bắt ép doanh nghiệp nộp tờ khai bằng 0, cơ quan quản lý cần cân nhắc tạo cơ chế đăng ký trạng thái “chưa phát sinh hoạt động kinh doanh”, qua đó miễn nộp báo cáo định kỳ, không bị xếp vào nhóm rủi ro và không phải duy trì thủ tục hình thức. Đổi lại, nếu phát hiện gian lận che giấu doanh thu, Nhà nước có thể áp dụng chế tài nghiêm khắc hơn.

Đồng thời, cần có cơ chế phân loại rủi ro để xử lý: cơ quan thuế nên tập trung thanh tra nhóm rủi ro cao (có nợ thuế lớn, hóa đơn bất thường) và tạo quy trình đóng mã số thuế rút gọn, đơn giản cho nhóm doanh nghiệp "sạch" (không hóa đơn, không nợ nần, quy mô nhỏ). Nên xem xét miễn giảm không truy thu lệ phí môn bài, tiền phạt vi phạm hành chính và tiền chậm nộp trong thời gian doanh nghiệp đã thực sự ngừng hoạt động, hoặc đặt ra giới hạn tính tiền chậm nộp/ngưỡng nợ tối thiểu để xóa nợ. Để tối ưu hóa, cần áp dụng cơ chế "tự động đóng mã số thuế" đối với các doanh nghiệp đã bỏ địa chỉ quá lâu để giảm gánh nặng nguồn lực.

Cuối cùng, cần mở lối thoát cho người đại diện pháp luật bằng một thủ tục hành chính độc lập, cho phép họ đơn phương nộp thông báo từ chức và chấm dứt tư cách khi chứng minh được chủ sở hữu bỏ trốn hoặc không hợp tác. Đi kèm với đó, cần tạm dừng các biện pháp hạn chế quyền cá nhân (như hoãn xuất cảnh) trong thời gian xác minh các trường hợp bất khả kháng.

Nuôi dưỡng nguồn thu thay vì bào mòn cơ hội chỉ vì "số liệu sạch"

Khi doanh nghiệp gặp khó khăn hoặc sai sót lần đầu, cơ quan quản lý cần cân bằng giữa yêu cầu răn đe với nhiệm vụ hướng dẫn, hỗ trợ khắc phục. Chính sách tốt không chỉ thu được thuế hôm nay mà còn phải nuôi dưỡng được người nộp thuế của ngày mai. Sẽ thật đáng tiếc nếu những doanh nghiệp có thể tạo ra doanh thu, việc làm và nguồn thu ngân sách trong tương lai lại bị bào mòn bởi những rào cản thủ tục và chi phí tuân thủ ngay từ khi họ chưa kịp bắt đầu.