-Bà có thể khái quát những điểm đổi mới về thể chế và quản trị có thể tạo chuyển biến thực chất trong Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị và chương trình hành động của Chính phủ về phát triển doanh nghiệp nhà nước?

TS Nguyễn Minh Thảo: Nghị quyết 79 khẳng định vai trò tiên phong, dẫn dắt của khu vực này đối với sự phát triển của nền kinh tế. Để triển khai Nghị quyết số 79 nhằm hiện thực hóa các mục tiêu phát triển KTNN, Chính phủ đã ban hành Chương trình hành động (Nghị quyết số 29) với hệ thống các nhiệm vụ, giải pháp gắn với các nhóm thành tố của KTNN. Đối với khu vực doanh nghiệp nhà nước (DNNN), chương trình hành động cụ thể hóa các nhiệm vụ, giải pháp đối với các bộ, ngành và tổ chức có liên quan được tập trung vào 4 nhóm nhiệm vụ chính.

Thứ nhất là nhóm giải pháp về phát triển và củng cố vai trò của doanh nghiệp nhà nước, nhằm bảo đảm sự hài hòa giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế với các nhiệm vụ xã hội và ổn định vĩ mô.

Thứ hai là thúc đẩy đổi mới sáng tạo và ứng dụng khoa học công nghệ trong hoạt động của doanh nghiệp. Thứ ba là nâng cao chất lượng quản trị và hiệu quả vận hành trong toàn hệ thống doanh nghiệp nhà nước.

Thứ tư là cơ cấu lại vốn, sắp xếp và đổi mới doanh nghiệp theo hướng tinh gọn và hiệu quả hơn. Trong những nhóm giải pháp này, một nội dung quan trọng là xây dựng danh mục các doanh nghiệp nhà nước mạnh, quy mô lớn, có vai trò tiên phong, dẫn dắt trong những ngành, lĩnh vực then chốt hoặc mang tính chiến lược của nền kinh tế. Danh mục này phải được xác định dựa trên các tiêu chí rõ ràng, công khai, minh bạch. Những tập đoàn, tổng công ty, DNNN thuộc danh mục sẽ được thiết kế cơ chế và chính sách phù hợp để phát huy vai trò đầu tàu, thúc đẩy sự phát triển của khu vực KTNN, đồng thời dẫn dắt các khu vực khác (như kinh tế tư nhân) cùng phát triển.

Một trong những công cụ quan trọng là cơ chế tăng cường nguồn lực tài chính cho các DNNN mạnh, quy mô lớn, có vai trò tiên phong, dẫn dắt trong những ngành, lĩnh vực then chốt, chiến lược. Đơn cử như, bổ sung chính sách cho phép các doanh nghiệp sử dụng toàn bộ nguồn thu từ cổ phần hóa, thoái vốn nhà nước tại doanh nghiệp; tăng tỷ lệ lợi nhuận sau thuế để lại doanh nghiệp gắn với hiệu quả sử dụng; rà soát, đánh giá lại tài sản đã hết khấu hao nhưng còn giá trị sử dụng.

Bên cạnh đó, Chính phủ cũng giao các bộ, ngành liên quan nghiên cứu, đề xuất cơ chế hỗ trợ lãi suất và cung cấp tín dụng cho DNNN trong thực hiện dự án trọng điểm quốc gia, dự án đầu tư ở nước ngoài do cấp có thẩm quyền giao ngoài kế hoạch; thí điểm thuê giám đốc/tổng giám đốc. Chính phủ cũng đặt ra yêu cầu đẩy mạnh cơ cấu lại DNNN một cách thực chất, hiệu quả, giảm đầu mối, tăng quy mô nhằm thực hiện tốt hơn vai trò của DNNN trong bối cảnh mới.

Cùng với đó là định hướng nâng cấp và tái cơ cấu Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) tiến tới hình thành Quỹ đầu tư quốc gia, hoạt động chuyên nghiệp. Mô hình này được kỳ vọng vận hành tương tự các quỹ đầu tư quốc gia thành công trên thế giới như Temasek của Singapore. Không phải mọi doanh nghiệp nhà nước đều có thể áp dụng cơ chế đặc thù.

-Theo bà, cần dựa trên những tiêu chí nào để lựa chọn đúng doanh nghiệp xứng đáng được hưởng các cơ chế đặc biệt này?

Thực tế, hoạt động của doanh nghiệp nhà nước hiện nay đã được điều chỉnh bởi một hệ thống pháp luật khá đầy đủ, chẳng hạn như các quy định về quản lý và sử dụng vốn nhà nước tại doanh nghiệp. Vì vậy, có thể nói khu vực này đã có hành lang pháp lý tương đối rõ ràng để vận hành. Tuy nhiên, các cơ chế đặc thù hoặc cơ chế đặc biệt là những chính sách được thiết kế có các quy định vượt trội hơn so với quy định của pháp luật hiện hành. Chính vì vậy, những cơ chế này không thể áp dụng cho tất cả doanh nghiệp nhà nước.

Do đó, cơ chế, chính sách đặc biệt chỉ nên áp dụng đối với các tập đoàn, tổng công ty, DNNN đóng vai trò quan trọng đối với nền kinh tế. Thông thường, đó sẽ là những doanh nghiệp mạnh, quy mô lớn, có năng lực cạnh tranh quốc tế hoặc giữ vai trò dẫn dắt trong những ngành hoặc lĩnh vực then chốt, mang tính chiến lược.

Thời gian tới, Chính phủ sẽ xây dựng và quy định cụ thể các tiêu chí để xác định nhóm doanh nghiệp này. Trên cơ sở danh mục đó, chỉ những doanh nghiệp đáp ứng đủ điều kiện mới được áp dụng các cơ chế đặc biệt. Cách làm này nhằm bảo đảm chính sách được sử dụng đúng đối tượng, qua đó tạo điều kiện cho các doanh nghiệp chủ lực phát huy vai trò dẫn dắt và lan tỏa động lực phát triển trong toàn nền kinh tế. Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước thời gian qua được đánh giá là chưa tạo ra nhiều đột phá.

-Theo bà, đâu là điểm nghẽn lớn nhất hiện nay và khu vực này nên được sắp xếp lại theo hướng sáp nhập, chuyển giao hay thoái vốn?

Quan điểm về tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước thực ra đã được nêu khá rõ trong các nghị quyết của Đảng và Chính phủ. Nguyên tắc chung là Nhà nước chỉ nên tham gia và nắm giữ doanh nghiệp trong những lĩnh vực mà khu vực tư nhân không muốn hoặc không thể làm, hoặc trong những ngành có tính chiến lược, có ý nghĩa quan trọng đối với ổn định kinh tế và an ninh quốc gia. Còn với những lĩnh vực mà thị trường có thể vận hành tốt, Nhà nước không nhất thiết phải tiếp tục tham gia.

Từ quan điểm đó, các giải pháp tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước cũng đã được đặt ra khá rõ trong chương trình hành động của Chính phủ. Cụ thể là việc tiếp tục sắp xếp lại các doanh nghiệp mà Nhà nước không cần tiếp tục nắm giữ cổ phần, vốn góp chi phối thông qua sáp nhập với các DNNN khác hoặc chuyển giao cho doanh nghiệp có chức năng đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước trung ương hoặc địa phương để nâng cao hiệu quả hoạt động. Điều quan trọng là phải có lộ trình và thời hạn cụ thể để triển khai giải pháp này; bảo đảm các giải pháp được triển khai đồng bộ.

-Theo bà, DNNN nên được tái cơ cấu thế nào để vừa phát huy vai trò ở các lĩnh vực then chốt của nền kinh tế, vừa tránh cạnh tranh trực tiếp với khu vực tư nhân?

Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy mạnh mẽ phát triển khu vực kinh tế tư nhân và hội nhập sâu hơn vào kinh tế toàn cầu, việc phát triển doanh nghiệp nhà nước cũng được khẳng định nguyên tắc rõ ràng: Nhà nước làm những gì mà tư nhân không làm hoặc không có khả năng làm, những gì tư nhân làm được thì Nhà nước phải làm tốt hơn; các thương hiệu quốc gia có uy tín phải tiếp tục được đầu tư để hoạt động hiệu quả hơn. Trước hết, cần xác định doanh nghiệp nhà nước nào thực sự cần được duy trì và phát triển để phát huy vai trò tiên phong, dẫn dắt trong các lĩnh vực then chốt, chiến lược, có năng lực cạnh tranh toàn cầu. Khi những doanh nghiệp này được đầu tư và phát triển sẽ tạo tác động lan tỏa, kéo theo sự phát triển của các khu vực khác trong nền kinh tế.

Điều quan trọng cần nhấn mạnh là chính sách phát triển doanh nghiệp nhà nước không có nghĩa là thu hẹp không gian phát triển của khu vực kinh tế tư nhân. Chính sách đối với hai khu vực này không loại trừ nhau mà ngược lại bổ trợ cho nhau. Khi một doanh nghiệp nhà nước lớn đóng vai trò dẫn dắt trong một ngành hoặc chuỗi giá trị thì doanh nghiệp tư nhân có cơ hội tham gia vào hệ sinh thái đó thông qua các hoạt động liên kết, cung ứng dịch vụ hoặc tham gia vào các khâu sản xuất trong chuỗi.

Điều này giúp thúc đẩy hình thành các chuỗi liên kết và nâng cao năng lực cạnh tranh của các khu vực và do vậy là năng lực cạnh tranh của cả nền kinh tế. Cách tiếp cận này sẽ giúp hai khu vực kinh tế nhà nước và tư nhân phát triển song hành, hỗ trợ lẫn nhau, cùng vận hành hiệu quả.

Xin cảm ơn bà về cuộc trao đổi này!