Nghị quyết số 37/2026/QH16 về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đặt ra cơ chế nhằm phân định rõ trách nhiệm, tạo điều kiện khắc phục hậu quả và hạn chế rủi ro pháp lý đối với những trường hợp vi phạm không xuất phát từ động cơ tham nhũng.

Bảo vệ người dám đổi mới, chấp nhận rủi ro trong công nghệ

Một trong những điểm đáng chú ý khi tại Điều 5, quy định không truy cứu trách nhiệm hình sự trong một số trường hợp nhất định.

Theo đó, cơ quan tiến hành tố tụng không truy cứu trách nhiệm hình sự khi có đủ các điều kiện, như: Không tham nhũng; vì lợi ích chung; các hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh hoặc ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đã hoàn thành và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cho địa phương, đất nước.

Bên cạnh đó, trường hợp có khiếu nại, tố cáo nhưng đã được giải quyết dứt điểm theo quy định; không gây thất thoát, lãng phí tài sản. Trường hợp gây thất thoát, lãng phí tài sản nhưng đã khắc phục toàn bộ hậu quả thiệt hại cũng là điều kiện quan trọng để áp dụng cơ chế này.

Nghị quyết dành riêng một Điều để loại trừ trách nhiệm hình sự đối với người gây thiệt hại trong ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Cụ thể, người gây thiệt hại do gặp rủi ro trong quá trình ứng dụng các lĩnh vực trên có thể được loại trừ trách nhiệm hình sự nếu đã tuân thủ đúng quy trình, quy định và áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa.

Nghị quyết cũng loại trừ trách nhiệm hình sự với người trong quá trình thực hiện chức trách, nhiệm vụ mà gây thiệt hại nhưng thuộc trường hợp chưa có pháp luật điều chỉnh quy trình, quy định thực hiện hoặc giữa các quy định pháp luật còn mâu thuẫn, chồng chéo, chưa đáp ứng được yêu cầu của thực tiễn.

Nếu trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, cá nhân có cách làm đột phá nhằm tháo gỡ, giải quyết điểm nghẽn, nút thắt thì được loại trừ trách nhiệm hình sự khi có đủ các điều kiện về không tham nhũng; vì lợi ích chung; các hoạt động đã hoàn thành, mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Cho phép thêm thời gian khắc phục hậu quả

Một cơ chế khác cũng rất đáng chú ý là tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự đối với những trường hợp cần thêm thời gian để khắc phục hậu quả.

Cơ chế này được xem xét khi vụ việc vì lợi ích chung; có thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước nhưng không tham nhũng; hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh hoặc ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số vẫn đang được thực hiện và chưa hoàn thành.

Điều kiện quan trọng là hậu quả thiệt hại chưa được khắc phục do nguyên nhân khách quan nhưng vẫn còn điều kiện, khả năng và tính khả thi để tiếp tục thực hiện, qua đó mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội. Tổ chức, cá nhân liên quan phải có cam kết khắc phục hậu quả.

Thời hạn tạm đình chỉ trong những trường hợp trên tối đa 2 năm kể từ thời điểm ban hành quyết định và không tính vào thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự.

Nếu hết thời hạn mà đã khắc phục toàn bộ hậu quả, cơ quan tiến hành tố tụng có thể quyết định không khởi tố hoặc đình chỉ vụ án, đình chỉ vụ án đối với bị can, bị cáo.

Ngược lại, nếu không khắc phục được toàn bộ hậu quả, cơ quan có thẩm quyền tiếp tục xử lý theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự, đồng thời căn cứ tỷ lệ khắc phục và hiệu quả kinh tế - xã hội để quyết định giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

Trong thời gian tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, cơ quan tiến hành tố tụng phối hợp với cơ quan nhà nước có thẩm quyền kiểm tra, giám sát và đánh giá tiến độ khắc phục hậu quả.

Trường hợp không khắc phục hoặc khắc phục hậu quả thiệt hại không theo tiến độ và phương án đã cam kết mà không có lý do chính đáng. Cơ quan, người có thẩm quyền sẽ hủy bỏ quyết định tạm đình chỉ để tiếp tục tiến hành thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự.

Không chỉ dừng ở giai đoạn điều tra, truy tố hoặc xét xử, các cơ chế đặc thù còn được áp dụng đối với trường hợp đã có bản án.

Trong đó, nếu người bị kết án thuộc trường hợp đủ điều kiện tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, tòa án có thể quyết định hoãn chấp hành hình phạt tù tối đa 2 năm để người vi phạm khắc phục hậu quả.

Nếu trong thời gian này mà khắc phục toàn bộ thiệt hại, Tòa án có thể quyết định miễn chấp hành hình phạt. Nếu chỉ khắc phục được một phần hoặc không khắc phục được, việc thi hành án vẫn được thực hiện nhưng mức hình phạt hoặc thời hạn chấp hành có thể được xem xét giảm theo tỷ lệ khắc phục hậu quả.

Đối với người đang chấp hành án phạt tù, nếu đáp ứng các điều kiện tương ứng, Tòa án có thể quyết định tạm đình chỉ chấp hành án tối đa 2 năm.

Trường hợp khắc phục toàn bộ hậu quả, Tòa án quyết định miễn chấp hành thời hạn chấp hành án phạt còn lại và đương nhiên được xóa án tích. Nếu không khắc phục được hoặc khắc phục được một phần, Tòa án ra quyết định tiếp tục thi hành án, mức hình phạt hoặc thời hạn chấp hành tiếp tục được xem xét giảm theo quy định.

Đối với cán bộ, công chức, viên chức và người thuộc lực lượng vũ trang nhân dân, nếu vi phạm kỷ luật nhưng đáp ứng các điều kiện tương ứng thì được xem xét miễn kỷ luật.

Người thuộc lực lượng trên vi phạm kỷ luật nhưng đáp ứng đủ các điều kiện được tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, được xem xét chưa xử lý kỷ luật để khắc phục hậu quả thiệt hại. Thời hạn chưa xem xét xử lý kỷ luật tối đa là 2 năm, không tính vào thời hiệu xử lý kỷ luật.

Sau thời hạn này, nếu đã khắc phục toàn bộ hậu quả thì được áp dụng cơ chế miễn kỷ luật. Nếu chưa khắc phục hoặc chỉ khắc phục một phần, cơ quan có thẩm quyền xem xét xử lý và căn cứ mức độ khắc phục để quyết định giảm nhẹ hình thức kỷ luật…

Trong Nghị quyết này, các từ ngữ dưới đây được hiểu như sau:

1. Không tham nhũng là việc không thực hiện các hành vi tham nhũng được quy định trong Luật Phòng, chống tham nhũng, các tội phạm về tham nhũng được quy định trong Bộ luật Hình sự và được cơ quan điều tra, viện kiểm sát, tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền khác theo quy định của pháp luật kết luận bằng văn bản.

2. Vì lợi ích chung là vì lợi ích của quốc gia, dân tộc, cộng đồng, của ngành, lĩnh vực, địa phương, vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh mà không vì lợi ích cá nhân, lợi ích nhóm, không có động cơ vụ lợi.

3. Hậu quả thiệt hại do các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số gây ra là hậu quả vật chất.

4. Khắc phục hậu quả thiệt hại là việc tổ chức, cá nhân vi phạm và tổ chức, cá nhân có lợi ích trực tiếp từ hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số thực hiện bồi thường, khắc phục hậu quả thiệt hại nhằm bảo đảm lợi ích của Nhà nước, các bên liên quan; bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp, nhà đầu tư và người dân trong lợi ích tổng thể của quốc gia.

5. Mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cho địa phương, đất nước là thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, thu hút đầu tư, tạo việc làm, cải thiện kết cấu hạ tầng, nâng cao chất lượng đời sống nhân dân, bảo đảm an sinh xã hội.

6. Không có khiếu nại, tố cáo hoặc có khiếu nại, tố cáo nhưng đã được giải quyết dứt điểm theo quy định là không phát sinh khiếu nại, tố cáo hợp lệ hoặc có phát sinh khiếu nại, tố cáo nhưng đã được cơ quan có thẩm quyền ban hành thông báo chấm dứt thụ lý, giải quyết hoặc đã được giải quyết bằng văn bản đã có hiệu lực thuộc lĩnh vực tư pháp cho đến khi xem xét, xử lý vi phạm theo Nghị quyết này.

7. Vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước là hành vi của tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp trong khu vực kinh tế nhà nước vi phạm quy định của pháp luật về quản lý, sử dụng tài sản công, vốn nhà nước và hoạt động kinh tế khác thuộc khu vực nhà nước gây thiệt hại đến tài sản của Nhà nước hoặc xâm phạm đến trật tự quản lý kinh tế, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân.

8. Vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế tư nhân là hành vi của tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp trong khu vực kinh tế tư nhân vi phạm quy định của pháp luật trong quá trình đầu tư, sản xuất, kinh doanh gây thiệt hại về tài sản của Nhà nước, tổ chức, cá nhân hoặc xâm phạm đến trật tự quản lý kinh tế, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân.

9. Vi phạm pháp luật trong ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số là hành vi của tổ chức, cá nhân vi phạm quy định của pháp luật về ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số gây thiệt hại về tài sản hoặc xâm phạm đến quyền tài sản, quyền sở hữu trí tuệ của cơ quan, tổ chức, cá nhân.