Xu hướng nắm giữ tiền mặt gia tăng

Tình trạng căng thẳng trên thị trường liên ngân hàng, lãi suất ngân hàng trong 5 tháng đầu năm ghi nhận mức tăng đáng chú ý. Diễn biến này khiến nhiều câu hỏi được đặt ra: liệu mặt bằng lãi suất huy động hiện nay đã thực sự phù hợp với mục tiêu điều hành và nằm trong khả năng kiểm soát của nền kinh tế hay chưa?. Ngân hàng Nhà nước sẽ cần hành động như thế nào trong bối cảnh hiện tại?.

Ông Nguyễn Xuân Thành, Giảng viên cao cấp Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright cho rằng, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) gần đây đã công bố lại số liệu chi tiết về cung tiền, trong đó cho thấy dấu hiệu cho thấy vòng quay tiền trong nền kinh tế đang chậm lại.

Một chỉ báo đáng chú ý là tỷ trọng tiền mặt ngoài hệ thống ngân hàng. Trước đây, con số này chỉ chiếm khoảng 9% tổng phương tiện thanh toán, nhưng thời gian gần đây đã tăng lên khoảng 11%, tương đương tăng thêm khoảng 2 điểm phần trăm, tức khoảng 13 tỷ USD. Điều này phản ánh xu hướng người dân và tổ chức có xu hướng giữ tiền mặt nhiều hơn thay vì đưa vào hệ thống ngân hàng.

Theo ông Thành, nguyên nhân có thể đến từ nhiều yếu tố, bao gồm tâm lý bất ổn của thị trường, các cú sốc liên quan đến chính sách thuế, hoặc lo ngại về nghĩa vụ khai báo trong các giao dịch kinh tế.

Ở góc độ tài khóa, dù thu ngân sách vẫn ở mức cao, nhưng chi tiêu đầu năm lại chậm, khiến lượng tiền tồn trong kho bạc ở mức lớn. Điều này làm giảm hiệu ứng lan tỏa của dòng tiền trong nền kinh tế.

Hiện nay, Chính phủ đang từng bước điều chỉnh bằng cách chuyển một phần nguồn lực từ kho bạc sang hệ thống ngân hàng thương mại, qua đó tái tạo thanh khoản cho nền kinh tế.

Một điểm đáng chú ý khác là cấu trúc tiền gửi trong hệ thống ngân hàng đã thay đổi rõ rệt. Nếu trước đây tiền gửi của tổ chức và cá nhân tương đối cân bằng, thì hiện nay tiền gửi cá nhân đã cao hơn khoảng 1,1 lần so với tiền gửi của tổ chức.

Theo ông Thành, điều này phản ánh thực tế các doanh nghiệp không còn giữ nhiều tiền mặt, đặc biệt là tiền gửi không kỳ hạn (CASA), mà chuyển sang kỳ hạn hoặc dịch chuyển dòng tiền sang khu vực cá nhân để hưởng mức lãi suất hấp dẫn hơn. Diễn biến này cho thấy áp lực thanh khoản đang gia tăng trong khu vực doanh nghiệp, đặc biệt là nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Tăng trưởng tín dụng cao, nhưng cung tiền bị kiểm soát chặt

Thách thức lớn nhất của nhà điều hành hiện nay là phải đồng thời thực hiện hai mục tiêu: thúc đẩy tăng trưởng tín dụng để hỗ trợ nền kinh tế và kiểm soát cung tiền để đảm bảo ổn định vĩ mô, đặc biệt là tỷ giá.

Trong 5 tháng đầu năm, tín dụng tăng khoảng 5,72%, trong khi tổng cung tiền chỉ tăng khoảng 2,5–2,6%. Điều này cho thấy NHNN đang kiểm soát cung tiền rất chặt chẽ, trong bối cảnh kinh nghiệm quá khứ cho thấy nếu nới lỏng quá mức sẽ tạo áp lực lớn lên tỷ giá, nhất là khi dư địa sử dụng dự trữ ngoại hối hiện không còn nhiều.

Sự chênh lệch giữa tăng trưởng tín dụng và cung tiền khiến hệ số LDR (tín dụng trên vốn huy động) của nhiều ngân hàng đã vượt ngưỡng 100%. Điều này làm giảm thanh khoản hệ thống, tạo áp lực lên mặt bằng lãi suất và khiến dư địa giảm lãi suất gần như không còn.

Theo ông Thành, để giữ ổn định mặt bằng lãi suất, mỗi biến số của nền kinh tế đều phải “chia sẻ gánh nặng điều chỉnh”. Trong bối cảnh đó, có thể cần chấp nhận sự điều chỉnh nhất định của tỷ giá, tức VND có thể phải mất giá ở mức độ nhất định, nhằm tránh tình trạng thắt chặt tiền tệ quá mức. Tuy nhiên, song song với đó vẫn cần duy trì một mặt bằng lãi suất đủ hấp dẫn để người dân tiếp tục nắm giữ tiền đồng trong hệ thống ngân hàng. Vai trò của tiền gửi dân cư là đặc biệt quan trọng đối với hoạt động tín dụng của nền kinh tế. Do đó, việc giữ ổn định dòng tiền trong hệ thống ngân hàng cần được ưu tiên trong điều hành chính sách.

Trong thời gian tới, tăng trưởng tín dụng có thể vẫn được nới ở một số lĩnh vực, nhưng khó có thể duy trì tốc độ cao như những năm trước. Thay vào đó, nền kinh tế cần tìm kiếm các động lực tăng trưởng mới, thay vì phụ thuộc vào những kênh có thể gây mất ổn định vĩ mô.

Tiền không thiếu, nhưng vòng quay chậm

Ở góc nhìn khác, ông Nguyễn Duy Linh, Tổng Giám đốc CTCP Chứng khoán Sài Gòn - Hà Nội (SHS) cho rằng, nền kinh tế Việt Nam đang tồn tại một nghịch lý: tín dụng và thanh khoản không thiếu, nhưng vòng quay tiền lại chậm.

Tỷ lệ tín dụng trên GDP đã ở mức 140–150%, trong khi tăng trưởng tín dụng 5 tháng đầu năm chỉ khoảng 6%. Điều này cho thấy vấn đề không nằm ở việc nền kinh tế thiếu vốn, mà nằm ở khả năng hấp thụ vốn.

Câu hỏi quan trọng hiện nay không phải là “có thiếu tiền hay không”, mà là “có đủ dự án, đủ kênh và đủ niềm tin để hấp thụ dòng tiền hay không?”.

Ông Linh cho biết, trong 5 tháng đầu năm, thu ngân sách đạt khoảng 53% kế hoạch, tương đương khoảng 1,3 triệu tỷ đồng, trong khi chi ngân sách mới đạt khoảng 22% dự toán. Sự chênh lệch này khiến lượng tiền trong hệ thống tài chính bị “tắc nghẽn” ở một số khâu phân bổ.

Bên cạnh đó, các vấn đề tồn đọng từ chu kỳ xử lý trái phiếu doanh nghiệp trước đây, cũng như những vướng mắc về pháp lý, vẫn chưa được giải quyết triệt để, khiến dòng vốn chưa thể lưu thông hiệu quả.

Một yếu tố quan trọng khác, theo ông Linh, là niềm tin của doanh nghiệp vẫn chưa thực sự cải thiện. Trong bối cảnh thị trường còn nhiều biến số như xung đột thương mại và rủi ro toàn cầu, doanh nghiệp có xu hướng phòng thủ, hạn chế mở rộng đầu tư. Điều này khiến khả năng hấp thụ vốn của nền kinh tế giảm, dù nguồn cung tiền không thiếu.

Để tháo gỡ các nút thắt hiện nay, cần triển khai đồng bộ ba nhóm giải pháp: đẩy mạnh đầu tư công, tháo gỡ vướng mắc pháp lý, và phát triển đồng bộ thị trường vốn. Chỉ khi các kênh dẫn vốn vận hành trơn tru, dòng tiền trong nền kinh tế mới được lưu thông hiệu quả, qua đó cải thiện tốc độ tăng trưởng và giảm áp lực lên hệ thống ngân hàng.