Trong nhiều năm qua, Việt Nam đã trở thành một trong những điểm đến đầu tư hấp dẫn nhất của các doanh nghiệp Nhật Bản. Thành công đó được tạo nên từ nhiều yếu tố như môi trường chính trị - xã hội ổn định, vị trí chiến lược, mạng lưới các hiệp định thương mại tự do (FTA) và đặc biệt là lực lượng lao động trẻ, chăm chỉ, có khả năng thích ứng nhanh. Đây là những lợi thế quan trọng góp phần đưa Việt Nam trở thành một trung tâm sản xuất của khu vực Đông Nam Á.

Tuy nhiên, Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới. Nếu trước đây lợi thế cạnh tranh chủ yếu đến từ chi phí lao động thấp, thì trong tương lai, năng lực cạnh tranh của quốc gia sẽ ngày càng phụ thuộc vào chất lượng nguồn nhân lực, hiệu quả của hệ thống thể chế và năng lực đổi mới sáng tạo. Đây cũng là định hướng mà Nghị quyết số 10-NQ/TW hướng tới khi chuyển trọng tâm từ thu hút FDI về số lượng sang nâng cao chất lượng và giá trị lan tỏa của dòng vốn đầu tư nước ngoài.

Sự thay đổi này cũng phản ánh xu hướng dịch chuyển của dòng vốn đầu tư toàn cầu. Trong các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), sản xuất tiên tiến, công nghệ số hay tăng trưởng xanh, các nhà đầu tư không còn chỉ quan tâm đến nguồn cung lao động mà ngày càng chú trọng khả năng tiếp cận đội ngũ kỹ sư, kỹ thuật viên, nhà nghiên cứu và nhà quản lý có đủ năng lực để vận hành các công nghệ phức tạp và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Vì vậy, phát triển nguồn nhân lực cần được xem là một trong những ưu tiên hàng đầu nếu Việt Nam muốn hiện thực hóa mục tiêu trở thành một trong những điểm đến đầu tư hàng đầu ASEAN.

Chất lượng nguồn nhân lực quyết định sức hút đầu tư

Trong quá trình làm việc với cộng đồng doanh nghiệp Nhật Bản, JCCI nhận thấy tiêu chí lựa chọn địa điểm đầu tư đang thay đổi rõ rệt. Nếu trước đây doanh nghiệp chủ yếu quan tâm đến quy mô lực lượng lao động và chi phí nhân công, thì hiện nay khả năng tiếp cận nguồn nhân lực chất lượng cao đã trở thành thước đo hàng đầu khi các doanh nghiệp cân nhắc quyết định triển khai các dự án có hàm lượng công nghệ cao.

Điều này đặc biệt đúng đối với các ngành bán dẫn, điện tử tiên tiến và chuyển đổi xanh. Những lĩnh vực này không chỉ cần lao động sản xuất mà còn đòi hỏi đội ngũ kỹ sư, lập trình viên, nhà nghiên cứu, chuyên gia kỹ thuật và nhà quản lý có khả năng làm chủ công nghệ, liên tục học hỏi và đổi mới.

Đó cũng là lý do nhiều doanh nghiệp Nhật Bản bày tỏ quan ngại về tình trạng thiếu hụt lao động có tay nghề cao tại Việt Nam. Khi Việt Nam hướng tới các ngành công nghiệp có giá trị gia tăng cao hơn, khả năng cung ứng đội ngũ kỹ sư, kỹ thuật viên và chuyên gia chất lượng cao sẽ trở thành chìa khóa then chốt để mở khóa dòng vốn ngoại.

Điều này cũng được phản ánh trong các quyết định đầu tư vào hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D). Từ kinh nghiệm của các doanh nghiệp Nhật Bản, khi lựa chọn địa điểm đặt trung tâm R&D, doanh nghiệp thường đánh giá đồng thời nhiều yếu tố như tiềm năng thị trường, khả năng tiếp cận nguồn nhân lực chất lượng cao, sự hiện diện của các ngành công nghiệp hỗ trợ, cơ hội hợp tác với trường đại học và viện nghiên cứu, mức độ bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ cũng như chất lượng của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo… Trong số đó, nguồn nhân lực vẫn là yếu tố quan trọng nhất.

Hoạt động R&D đòi hỏi đội ngũ kỹ sư, nhà nghiên cứu, nhà khoa học và quản lý dự án có trình độ cao. Doanh nghiệp chỉ sẵn sàng đầu tư khi họ tin rằng có thể tuyển dụng, đào tạo và giữ chân được lực lượng nhân sự này trong dài hạn. Vì vậy, các ưu đãi đầu tư có thể mang lại lợi ích, nhưng thường không phải là yếu tố quyết định đối với việc thu hút các trung tâm R&D.

Đào tạo phải gắn với nhu cầu của doanh nghiệp

JCCI đánh giá cao việc Nghị quyết 10 đặt trọng tâm vào phát triển kỹ năng và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Trong thời gian tới, Việt Nam cần tiếp tục tăng cường sự phối hợp giữa doanh nghiệp, các trường đại học, cơ sở đào tạo nghề và cơ quan quản lý nhà nước nhằm xây dựng lực lượng lao động đáp ứng yêu cầu của các ngành công nghệ cao.

Các chương trình đào tạo cần được thiết kế theo hướng gắn chặt hơn với nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp, bảo đảm người học có đầy đủ kỹ năng để đáp ứng yêu cầu của thị trường ngay sau khi tốt nghiệp. Đồng thời, Nhà nước cũng có thể xem xét mở rộng các cơ chế hỗ trợ đối với những doanh nghiệp đầu tư cho đào tạo nhân lực thông qua các chương trình hợp tác với các cơ sở giáo dục.

Trong nhiều thập kỷ qua, các doanh nghiệp Nhật Bản không chỉ đầu tư vào sản xuất mà còn đồng hành cùng Việt Nam trong đào tạo nguồn nhân lực, phát triển nhà cung cấp và chuyển giao công nghệ. Cộng đồng doanh nghiệp Nhật Bản đã trực tiếp chứng kiến sự trưởng thành của lực lượng lao động Việt Nam cũng như những bước tiến mạnh mẽ của nền kinh tế.

Việt Nam đang có đầy đủ điều kiện để bước vào một giai đoạn phát triển mới, dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo và giá trị gia tăng cao hơn. Trong quá trình đó, phát triển nguồn nhân lực sẽ không chỉ là yêu cầu của thị trường lao động, mà còn là nền tảng để nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế và thu hút những dòng vốn đầu tư chất lượng cao trong tương lai.