Xây dựng thương hiệu 'mở đường' ra thị trường toàn cầu

Chia sẻ tại Hội thảo "Động lực cho tăng trưởng kinh tế hai con số và triển vọng nông nghiệp 2026", TS. Trần Công Thắng, Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), nông nghiệp chỉ có thể phát triển bền vững khi gắn chặt với yếu tố môi trường. Việc tích hợp hai lĩnh vực không chỉ giúp nâng cao chất lượng tăng trưởng mà còn tạo nền tảng cho một mô hình phát triển dài hạn, ổn định.

Thực tế cho thấy, dù không có mức tăng trưởng đột biến như công nghiệp hay dịch vụ, nông nghiệp lại giữ vai trò “trụ đỡ” của nền kinh tế, đặc biệt trong những giai đoạn khó khăn như đại dịch Covid-19. Từ sau tái cơ cấu, nhiều tiểu ngành đã bứt phá, trong đó nổi bật là thủy sản và ngành hàng trái cây, với các sản phẩm giá trị cao như sầu riêng.

Điểm đáng chú ý là tư duy phát triển đã có sự chuyển dịch rõ rệt, chuyển từ chạy theo sản lượng sang tập trung vào giá trị. Đây chính là bước chuyển cốt lõi từ “sản xuất nông nghiệp” sang “kinh tế nông nghiệp”. Tuy nhiên, để hiện thực hóa chuyển đổi này, yếu tố then chốt vẫn là thị trường. Khi đầu ra được đảm bảo, người nông dân hoàn toàn có thể đáp ứng các tiêu chuẩn sản xuất khắt khe.

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng khốc liệt, câu chuyện nông sản Việt không còn là ‘bán được hay không’ mà là ‘bán với giá trị nào’. Trong đó, ‘chìa khó’ nằm ở xây dựng thương hiệu. Theo ông Trần Công Thắng, các thị trường lớn như EU, Hàn Quốc hay ngay cả Trung Quốc đều đang siết chặt tiêu chuẩn kỹ thuật, từ truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm đến các yêu cầu về phát triển bền vững. Điều này buộc nông nghiệp Việt phải thay đổi cách tiếp cận: không sản xuất theo những gì mình có, mà phải sản xuất theo nhu cầu thị trường.

Thương hiệu nông sản vì thế không chỉ là câu chuyện truyền thông, mà là tổng hòa của chất lượng, quy trình sản xuất, tiêu chuẩn xanh và uy tín trên thị trường. Những sản phẩm như sầu riêng, cà phê chế biến sâu hay cá tra công nghệ cao cho thấy khi gắn với thương hiệu, giá trị gia tăng có thể tăng lên đáng kể.

Đặc biệt, xu hướng chế biến sâu đang mở ra không gian giá trị mới. Thay vì xuất khẩu thô, nhiều sản phẩm đã được đa dạng hóa như sầu riêng sấy, cà phê hòa tan hay các sản phẩm sau đường. Đây chính là cách để “giữ lại” giá trị trong nước và nâng cao năng lực cạnh tranh.

“Một ví dụ tiêu biểu là Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long. Không chỉ giúp giảm chi phí sản xuất, Đề án còn hướng tới xây dựng thương hiệu “gạo phát thải thấp”, một lợi thế cạnh tranh mới trên thị trường quốc tế”, ông Trần Công Thắng dẫn chứng.

Doanh nghiệp dẫn dắt chuỗi giá trị, tạo nền tảng thương hiệu

Trong bối cảnh tiêu chuẩn toàn cầu ngày càng khắt khe, doanh nghiệp được xác định là lực lượng trung tâm trong xây dựng thương hiệu nông sản. Thực tiễn từ ông Lê Văn Hoàng, Giám đốc Công ty TNHH MTV Cà phê Bazan Đắk Nông cho thấy, thương hiệu không thể tách rời khỏi tính minh bạch và khả năng truy xuất nguồn gốc. “Không chỉ phục vụ thị trường nội địa, doanh nghiệp còn tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, phải đáp ứng đồng thời nhiều tiêu chuẩn khắt khe, đặc biệt là các quy định về sản xuất bền vững và không gây mất rừng của EU”, ông Lê Văn Hoàng chia sẻ.

Để đáp ứng yêu cầu này, doanh nghiệp đã xây dựng quy trình sản xuất gắn trực tiếp với từng nông hộ. Mỗi lô sản phẩm đều được ghi chép chi tiết từ vùng nguyên liệu, quy trình canh tác đến chất lượng đầu ra, tạo thành “hồ sơ lô hàng” cho phép truy xuất đầy đủ nguồn gốc.

Nhờ đó, mỗi lô hàng xuất khẩu đều có thể xác định rõ nguồn gốc và tiêu chuẩn chất lượng. Hệ thống này không chỉ giúp doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu kỹ thuật mà còn tạo dựng uy tín bền vững trên thị trường quốc tế.

Trong bối cảnh truy xuất nguồn gốc trở thành “giấy thông hành”, những doanh nghiệp đi trước trong chuẩn hóa quy trình và minh bạch dữ liệu đang nắm lợi thế cạnh tranh lớn. Đây cũng là cách xây dựng thương hiệu thực chất, bằng chất lượng và độ tin cậy.

Để xây dựng thương hiệu nông sản bền vững, ông Trần Công Thắng cho rằng, không thể thiếu vai trò của doanh nghiệp trong việc dẫn dắt chuỗi giá trị. Thực tế cho thấy, ở đâu doanh nghiệp làm tốt vai trò thị trường, vốn và công nghệ, ở đó nông dân sẵn sàng tham gia và tuân thủ quy trình sản xuất tiêu chuẩn.

Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn hiện nay vẫn là sự đứt gãy trong liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp. Dù chính sách đã có, nhưng khâu thực thi còn hạn chế, khiến chuỗi giá trị chưa thực sự bền chặt. Bên cạnh đó, chi phí logistics cao, chiếm tới 20–25% giá thành nông sản, đang làm giảm sức cạnh tranh. Việc đầu tư hạ tầng logistics, phát triển vùng nguyên liệu đạt chuẩn và đẩy mạnh chuyển đổi số là những yêu cầu cấp thiết.

Ở góc độ vĩ mô, vai trò “mở đường” của Nhà nước là đặc biệt quan trọng, từ đàm phán mở cửa thị trường đến tháo gỡ rào cản kỹ thuật. Thực tế cho thấy, việc mở cửa thị trường cho một sản phẩm có thể mất nhiều năm, nhưng khi thành công sẽ tạo dư địa tăng trưởng rất lớn.

Cũng theo ông Thắng, trong bối cảnh biến đổi khí hậu và yêu cầu phát triển bền vững ngày càng cao, nông nghiệp Việt Nam không thể đứng ngoài xu hướng “xanh hóa”. Các tiêu chuẩn về giảm phát thải, sử dụng tài nguyên hiệu quả và chứng chỉ xanh đang trở thành “tấm vé” bắt buộc để nông sản thâm nhập các thị trường cao cấp. Điều này đồng nghĩa với việc xây dựng thương hiệu phải gắn liền với phát triển bền vững. “Thay vì coi biến đổi khí hậu là thách thức, cần xem đây là cơ hội để tái cấu trúc ngành theo hướng hiệu quả hơn”, ông Thắng nói.

Việc chuyển đổi mạnh mẽ trong tư duy sản xuất, trong đó, đẩy mạnh xây dựng thương hiệu nông sản, góp phần đặt mục tiêu tăng trưởng ngành nông nghiệp nói riêng, đồng thời đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng hai con số của nền kinh tế trong giai đoạn tới.