Thương mại toàn cầu giảm tốc dưới sức ép giá năng lượng

Theo báo cáo mới công bố của World Trade Organization (WTO), tăng trưởng thương mại hàng hóa toàn cầu được dự báo giảm mạnh xuống còn 1,9% trong năm nay, thấp hơn đáng kể so với mức 4,6% của năm 2025. Đáng chú ý, triển vọng này có thể còn xấu hơn nếu xung đột tại Trung Đông tiếp tục leo thang, đẩy giá năng lượng tăng cao và làm gián đoạn các tuyến vận tải quốc tế.

Báo cáo cho thấy trong năm 2025, thương mại toàn cầu đã đạt kết quả tích cực hơn dự kiến nhờ hai yếu tố chính, sự bùng nổ của các mặt hàng liên quan đến trí tuệ nhân tạo và xu hướng "nhập hàng trước" của doanh nghiệp nhằm tránh các đợt tăng thuế từ Mỹ. Tuy nhiên, những động lực này đang suy yếu, trong khi rủi ro địa chính trị lại gia tăng.

Tổng Giám đốc WTO Ngozi Okonjo-Iweala nhận định, dù thương mại toàn cầu vẫn thể hiện khả năng chống chịu nhất định nhờ nhu cầu đối với các sản phẩm AI, triển vọng tăng trưởng đang chịu áp lực từ việc mở rộng xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran.

Các chuyên gia của WTO cảnh báo nếu giá dầu thô và khí tự nhiên hóa lỏng duy trì ở mức cao trong suốt năm 2026, tăng trưởng thương mại hàng hóa toàn cầu có thể giảm sâu hơn nữa, xuống còn 1,4%. Trong kịch bản này, chi phí năng lượng cao sẽ làm suy yếu nhu cầu và gia tăng chi phí vận chuyển, đặc biệt với các nền kinh tế phụ thuộc nhập khẩu nhiên liệu.

Một rủi ro đáng kể khác là khả năng Iran kéo dài phong tỏa eo biển Hormuz, tuyến vận tải chiến lược của thế giới. WTO ước tính khu vực này liên quan tới khoảng một phần ba lượng nhập khẩu urê toàn cầu. Nếu gián đoạn xảy ra, các quốc gia sản xuất lớn như Ấn Độ, Thái Lan và Brazil có thể chịu tác động mạnh, kéo theo nguy cơ gia tăng bất ổn an ninh lương thực.

Ngoài ra, giá năng lượng cao kéo dài có thể khiến tăng trưởng thương mại hàng hóa toàn cầu giảm thêm 0,5 điểm phần trăm, trong đó các nền kinh tế châu Á và châu Âu, vốn phụ thuộc lớn vào nhập khẩu nhiên liệu, sẽ chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.

Không chỉ hàng hóa, thương mại dịch vụ cũng đối mặt áp lực. WTO dự báo tăng trưởng dịch vụ sẽ giảm 0,7 điểm phần trăm, từ mức 4,8% xuống còn 4,1% do gián đoạn vận tải biển và hàng không. Trước đó, năm 2025, thương mại dịch vụ toàn cầu đã tăng 5,3%.

Động lực từ AI suy yếu, triển vọng dài hạn còn nhiều bất định

Một trong những điểm sáng của thương mại toàn cầu năm 2025 là nhóm hàng hóa phục vụ trí tuệ nhân tạo. Theo WTO, các sản phẩm như chip và chất bán dẫn đã đóng góp tới 42% vào mức tăng trưởng thương mại toàn cầu, dù chỉ chiếm khoảng một phần sáu tổng giá trị thương mại.

Cụ thể, thương mại các mặt hàng liên quan đến AI đã tăng 21,9% so với cùng kỳ, đạt 4.180 tỷ USD trong năm 2025. Đây là yếu tố quan trọng giúp thương mại toàn cầu tăng gần gấp đôi so với dự báo trước đó, bất chấp tác động từ chính sách thuế quan và căng thẳng thương mại.

Tuy nhiên, WTO cảnh báo rằng khả năng duy trì đà tăng trưởng mạnh của lĩnh vực này trong năm 2026 và các năm tiếp theo vẫn là "một dấu hỏi lớn". Việc đầu tư vào công nghệ có thể chững lại nếu môi trường kinh tế toàn cầu xấu đi hoặc chi phí tài chính tăng cao.

Trong bối cảnh đó, WTO dự báo tăng trưởng thương mại hàng hóa và dịch vụ toàn cầu năm nay sẽ ở mức 2,7%, gần tương đương với mức tăng trưởng GDP toàn cầu 2,8%. Con số này thấp hơn đáng kể so với mức tăng 4,7% của thương mại và 2,9% của GDP trong năm trước.

Xét theo khu vực, châu Á được dự báo dẫn đầu tăng trưởng thương mại trong năm 2026, với nhập khẩu tăng 3,3% và xuất khẩu tăng 3,5%. Châu Phi đứng thứ hai với mức tăng nhập khẩu 3,2% và xuất khẩu 1,2%. Trong khi đó, Bắc Mỹ gần như đi ngang với mức tăng nhập khẩu chỉ 0,3%.

Báo cáo cũng cho thấy sự suy giảm trong mức độ tự do hóa thương mại toàn cầu. Tỷ trọng thương mại thực hiện theo nguyên tắc tối huệ quốc (MFN) hiện chỉ còn 72%, giảm so với khoảng 80% vào đầu năm 2025 khi Mỹ áp dụng các mức thuế nhập khẩu cao hơn. Nguyên tắc này yêu cầu các thành viên WTO đối xử bình đẳng với các đối tác thương mại.

Theo bà Okonjo-Iweala, diễn biến này là lời cảnh báo quan trọng trước thềm hội nghị của WTO tại Cameroon, nơi các bộ trưởng thương mại sẽ thảo luận về cải cách hệ thống thương mại đa phương. Dù đối mặt nhiều thách thức, bà nhấn mạnh hệ thống thương mại dựa trên luật lệ toàn cầu "có thể bị tổn thương, nhưng chưa hề sụp đổ".