Thực trạng tiêu thụ đặc sản vùng cao 

Trong nhiều năm, câu chuyện tiêu thụ nông sản, đặc sản vùng cao thường lặp lại với những hình ảnh quen thuộc: sản phẩm chất lượng nhưng đầu ra bấp bênh, phụ thuộc thương lái, giá trị thấp vì khó tiếp cận thị trường rộng lớn. Khi thương mại điện tử phát triển mạnh, không ít kỳ vọng được đặt ra rằng môi trường số sẽ mở thêm “cánh cửa thị trường” cho khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa.

Thực tế cho thấy, tiềm năng của thị trường số là rất lớn. Các địa phương miền núi hiện sở hữu nhiều sản phẩm OCOP, dược liệu, nông sản, hàng thủ công và đặc sản bản địa có sức cạnh tranh cao. Tuy nhiên, nơi có sản phẩm tốt lại thường là nơi yếu nhất về kỹ năng số, logistics và tổ chức bán hàng trực tuyến.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Hoàng Ninh, Phó Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số cho biết, thời gian qua, Cục đã triển khai nhiều giải pháp thông qua Chương trình phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2021 - 2025 và đang tiếp tục xây dựng chương trình giai đoạn 2026 - 2030. Đặc biệt, theo tinh thần Nghị quyết số 01/NQ-CP của Chính phủ về nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và dự toán ngân sách nhà nước năm 2026, đơn vị đang xây dựng Kế hoạch phát triển thương mại điện tử khu vực miền núi, biên giới giai đoạn 2027 - 2030.

Theo đó, Bộ Công Thương đang xây dựng Kế hoạch phát triển Thương mại điện tử khu vực biên giới, miền núi giai đoạn 2027 - 2030, định hướng đến năm 2035 với mục tiêu phát triển thương mại điện tử theo hướng “đúng địa bàn, đúng sản phẩm, đúng chủ thể”. Khác với các chương trình hỗ trợ trước đây vốn thiên về tập huấn đại trà, dự thảo kế hoạch mới nhấn mạnh yếu tố thực hành: hỗ trợ vận hành gian hàng, xây dựng nội dung số, livestream bán hàng, xử lý đơn hàng, truy xuất nguồn gốc, chuẩn hóa bao bì và kết nối logistics.

Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số thường xuyên tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng số ở các địa phương.

Thực tế tại nhiều địa phương, không ít hộ dân đã từng được hướng dẫn “đưa hàng lên sàn”, nhưng sau vài tháng, gian hàng gần như không còn hoạt động. Nguyên nhân không nằm ở việc thiếu sản phẩm, mà ở khoảng cách rất lớn giữa “được tập huấn” và “có thể bán được hàng”.

Nhiều hộ kinh doanh vùng cao hiện vẫn gặp khó ngay từ những thao tác cơ bản như chụp ảnh sản phẩm, viết mô tả, phản hồi khách hàng, đóng gói hay xử lý đơn hoàn trả. Với các mặt hàng đặc sản địa phương, khó khăn còn nằm ở việc thiếu câu chuyện sản phẩm, thiếu mã truy xuất nguồn gốc và chưa đáp ứng được tiêu chuẩn vận chuyển đường dài.

Đặc biệt, logistics vẫn là “điểm nghẽn” lớn của thương mại điện tử miền núi. Không ít sản phẩm có giá trị chỉ vài chục nghìn đồng nhưng phí vận chuyển chiếm tới một phần ba giá bán. Ở nhiều khu vực vùng sâu, thời gian giao hàng kéo dài khiến tỷ lệ hủy đơn cao, làm giảm trải nghiệm của người mua lẫn động lực tham gia thương mại điện tử của người dân.

Trong bối cảnh đó, việc Bộ Công Thương định hướng hình thành các “điểm hỗ trợ thương mại điện tử tại chỗ” được xem là một cách tiếp cận đáng chú ý. Thay vì để từng hộ dân tự xoay xở trên môi trường số, mô hình này hướng tới việc có lực lượng hỗ trợ trực tiếp tại địa phương, từ khâu xây dựng hồ sơ số sản phẩm đến vận hành gian hàng và kết nối vận chuyển. Đây cũng là lần đầu tiên yếu tố “hiệu quả đầu ra” được nhấn mạnh rõ ràng trong một kế hoạch phát triển thương mại điện tử cho khu vực miền núi. Theo đó, kết quả không được đo bằng số lớp tập huấn hay số tài khoản mở mới, mà bằng đơn hàng, doanh thu và thu nhập thực tế của người dân.

Cần "cầm tay chỉ việc"

Báo cáo của Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số cho thấy, quy mô thị trường thương mại điện tử Việt Nam năm 2025 đạt khoảng 31 tỷ USD và dự kiến năm 2026 đạt khoảng 37 tỷ USD. Tuy nhiên, phần lớn doanh thu vẫn tập trung ở các đô thị lớn và các nền tảng quy mô lớn, cho thấy khoảng cách phát triển thương mại điện tử giữa các vùng miền vẫn còn khá rõ rệt. Trong khi người tiêu dùng thành thị đã quen với mua sắm trực tuyến, livestream hay giao hàng trong ngày thì ở nhiều khu vực miền núi, việc tiếp cận thương mại điện tử mới chỉ dừng ở giai đoạn thử nghiệm.

Thực tế này đặt ra yêu cầu phải thay đổi tư duy hỗ trợ. Thương mại điện tử vùng cao không thể phát triển bằng cách mang mô hình đô thị áp xuống địa phương. Đặc thù sản xuất nhỏ lẻ, địa hình phân tán, trình độ công nghệ không đồng đều và hạn chế hạ tầng khiến khu vực miền núi cần một phương thức triển khai riêng, mang tính “cầm tay chỉ việc” nhiều hơn.

Theo Phó Cục trưởng Hoàng Ninh, Kế hoạch phát triển thương mại điện tử khu vực miền núi, biên giới giai đoạn 2027 - 2030 sẽ tập trung vào nhiều giải pháp như tăng cường liên kết vùng, thúc đẩy phát triển thương mại điện tử tại từng địa phương; phối hợp với các sàn thương mại điện tử để đào tạo kỹ năng bán hàng số; đồng thời kết nối với các doanh nghiệp logistics nhằm thu hẹp khoảng cách giữa các vùng miền. “Mục tiêu là để thương mại điện tử không chỉ phát triển tại các đô thị lớn như Hà Nội, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh mà có thể lan tỏa tới các địa phương trên cả nước”, ông Hoàng Ninh nhấn mạnh.

Kế hoạch phát triển thương mại điện tử khu vực miền núi, biên giới giai đoạn 2027 - 2030 sẽ tập trung vào nhiều giải pháp như tăng cường liên kết vùng.

Nhiều ý kiến cho rằng, muốn thương mại điện tử thực sự trở thành công cụ tạo sinh kế bền vững cho người dân vùng cao, cần xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ hoàn chỉnh thay vì chỉ hỗ trợ mở gian hàng. Hệ sinh thái đó phải bao gồm logistics, thanh toán số, đào tạo kỹ năng số, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn đóng gói và cả hỗ trợ xây dựng thương hiệu địa phương.

Ở góc độ dài hạn, thương mại điện tử vùng cao không chỉ là câu chuyện bán hàng online mà còn là bài toán phát triển kinh tế số bao trùm, thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng miền và mở thêm sinh kế cho khu vực khó khăn. Khi một hộ dân ở miền núi có thể bán đặc sản trực tiếp cho người tiêu dùng cả nước thông qua điện thoại thông minh, giá trị tạo ra không chỉ nằm ở doanh thu đơn hàng. Điều quan trọng hơn là người dân bắt đầu tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị số, giảm phụ thuộc vào thương lái và từng bước hình thành tư duy kinh doanh mới.

Tuy nhiên, để đi tới mục tiêu đó, thương mại điện tử vùng cao cần những chương trình hỗ trợ đủ dài hơi và đủ thực tế. Những lớp tập huấn ngắn hạn có thể giúp người dân biết về thương mại điện tử, nhưng chưa đủ để họ sống được với thương mại điện tử. 

Trong bối cảnh nền kinh tế số đang trở thành động lực tăng trưởng mới, việc đưa thương mại điện tử vào vùng cao sẽ không thể thành công nếu chỉ dừng ở khẩu hiệu hay các chiến dịch mang tính phong trào. Điều thị trường cần lúc này là những mô hình hỗ trợ sát thực tế, có người đồng hành, đầu ra cụ thể và có khả năng tạo ra thu nhập bền vững cho người dân địa phương.