Không chạy theo những công trình đồ sộ, địa phương này đang lựa chọn con đường khác, đó là phát triển du lịch cộng đồng dựa trên hạnh phúc của người dân bản địa, trên sự gìn giữ văn hóa và sự đồng hành lâu dài của các tổ chức quốc tế.

Đường vào thôn Khun, xã Bằng Lang, tỉnh Tuyên Quang

Trong hành trình ấy, những dự án hợp tác với Thụy Sĩ thông qua Helvetas hay các sáng kiến phát triển bền vững của Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc (UN Tourism) không chỉ mang đến nguồn lực kỹ thuật. Điều quan trọng hơn, họ góp phần thay đổi tư duy phát triển khi người dân không còn đứng ngoài cuộc mà trở thành chủ thể của điểm đến.

Tại tỉnh Tuyên Quang, Dự án “Du lịch Thụy Sĩ vì sự phát triển bền vững tại Việt Nam” (ST4SD), do Helvetas Việt Nam triển khai đã hỗ trợ địa phương xây dựng các mô hình du lịch cộng đồng theo hướng bền vững, nâng cao năng lực quản trị điểm đến, đào tạo kỹ năng cho người dân và hỗ trợ xây dựng thương hiệu du lịch.

Dự án không chọn cách hỗ trợ ngắn hạn bằng những công trình hữu hình, mà đi sâu vào việc nâng cao năng lực và tạo sinh kế bền vững cho người dân. Họ được học từ những điều nhỏ nhất, từ cách dọn buồng phòng, giao tiếp với khách quốc tế, kể câu chuyện văn hóa của dân tộc mình, cho đến cách quản lý quỹ cộng đồng hay xây dựng sản phẩm du lịch có trách nhiệm.

Ở thôn Khun, xã Bằng Lang, mô hình du lịch cộng đồng bền vững đã được hình thành với sự tham gia của 20 hộ dân, gồm các hộ làm homestay, phát triển dược liệu và bảo tồn văn hóa truyền thống. Dự án hỗ trợ kinh phí cải tạo cơ sở vật chất, trang thiết bị và đào tạo kỹ năng phục vụ du lịch cho cộng đồng. Nhưng có lẽ, giá trị lớn nhất không nằm ở những con số hỗ trợ hàng trăm triệu đồng. Điều thay đổi sâu sắc hơn là nhận thức của cộng đồng về việc giữ gìn văn hóa như một tài sản sống.

Khái niệm “làng du lịch hạnh phúc” đang dần được nhắc đến nhiều hơn trong các mô hình phát triển du lịch cộng đồng nơi đây. Đó không phải là những ngôi làng được trang trí đẹp để phục vụ du khách check in, mà là nơi người dân cảm thấy tự hào vì văn hóa của mình được tôn trọng, được sống tốt hơn trên chính quê hương mình.

Người Tày, Nùng ở thôn Khun không chọn làm du lịch bằng cách bỏ nếp sống cũ, mà biến chính những giá trị văn hóa truyền thống thành sức hấp dẫn của điểm đến. Những khung dệt thủ công, làn điệu Then, tiếng đàn Tính hay không gian sinh hoạt cộng đồng vì thế trở thành phần hồn của trải nghiệm du lịch. Cách làm ấy đang mở ra một hướng phát triển khác với tư duy khai thác du lịch đại trà. Người dân không bị đẩy ra ngoài cuộc chơi, không bị biến thành “diễn viên” cho khách xem, mà trở thành người kể chuyện văn hóa của chính cộng đồng mình.

Nếu nhắc thêm một mô hình tiêu biểu cho cách tiếp cận này, không thể không nói tới thôn Lô Lô Chải, xã Lũng Cú. Từ một bản làng nhỏ nơi địa đầu Tổ quốc, Lô Lô Chải đã được UN Tourism công nhận là “Làng du lịch tốt nhất năm 2025”. Đằng sau danh hiệu ấy không chỉ là cảnh quan đẹp hay những ngôi nhà trình tường đặc trưng của người Lô Lô.

Điều khiến cộng đồng quốc tế đánh giá cao chính là khả năng bảo tồn văn hóa song hành với phát triển sinh kế bền vững. Dự án Helvetas đã hỗ trợ xây dựng bộ nhận diện thương hiệu điểm đến, hướng dẫn quản lý điểm đến theo tiêu chuẩn quốc tế và hỗ trợ cộng đồng xây dựng hồ sơ ứng cử danh hiệu quốc tế.

Một điểm đáng chú ý trong các dự án hợp tác quốc tế hiện nay là sự chuyển dịch từ hỗ trợ hạ tầng sang hỗ trợ quản trị. Tại Tuyên Quang, Helvetas đã hỗ trợ xây dựng Ban quản lý điều phối du lịch cộng đồng ở thôn Khun, xây dựng quy chế vận hành và hình thành quỹ phát triển du lịch cộng đồng. Đây là chi tiết rất quan trọng. Bởi một trong những hạn chế lớn nhất của du lịch cộng đồng ở Việt Nam lâu nay là thiếu cơ chế vận hành bền vững.

Các tổ chức quốc tế đang cố gắng giúp địa phương hình thành năng lực tự vận hành thay vì phụ thuộc vào hỗ trợ bên ngoài. Điều này bao gồm cả kỹ năng quản trị điểm đến, marketing số, quản lý chất lượng dịch vụ và xây dựng hệ thống giám sát theo tiêu chuẩn quốc tế. Đó cũng là hướng đi phù hợp với xu thế du lịch toàn cầu hiện nay, khi du khách ngày càng quan tâm tới trải nghiệm chân thực, có trách nhiệm với môi trường và cộng đồng sở tại.

Trong bối cảnh nhiều điểm đến trên thế giới đang phải đối mặt với hệ lụy của du lịch quá tải, những mô hình “làng du lịch hạnh phúc” nơi đây gợi ra một hướng đi đáng suy ngẫm. Ở đó, phát triển du lịch không đồng nghĩa với đánh đổi bản sắc. Một ngôi làng có thể đón khách quốc tế nhưng vẫn giữ được tiếng khèn, câu hát dân gian, nếp nhà truyền thống và nhịp sống cộng đồng.