Duy trì đà tăng trưởng

Theo đánh giá từ Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương, 5 tháng đầu năm, xuất nhập khẩu vẫn duy trì mức tăng trưởng ổn định. Đáng nói, ngành chế biến chế tạo giữ vai trò động lực tăng trưởng tiếp tục duy trì đà tăng cao.

Trong đó, nhóm hàng máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đạt 56,19 tỷ USD, tăng 46,2%; máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng đạt 26,9 tỷ USD, tăng 22,1%; điện thoại và linh kiện đạt 26,37 tỷ USD, tăng 17,7%; gỗ và sản phẩm gỗ đạt 7,02 tỷ USD.

Những con số ấy phản ánh nỗ lực của doanh nghiệp Việt Nam trong sản xuất, kinh doanh cũng đồng thời thể hiện quá trình hội nhập sâu rộng của nền kinh tế Việt Nam vào chuỗi sản xuất toàn cầu. Nhiều tập đoàn lớn đã lựa chọn Việt Nam là cứ điểm, khẳng định năng lực sản xuất và tạo ra hàng triệu việc làm.

Tuy nhiên, lợi thế từng giúp hàng hóa Việt Nam vươn ra thế giới trong nhiều năm qua là chi phí lao động cạnh tranh đang dần thu hẹp. Các quốc gia đều tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, cuộc cạnh tranh dần chuyển sang mức độ khốc liệt hơn với sự tham gia của khoa học công nghệ, năng suất, đổi mới sáng tạo, xây dựng thương hiệu và đặc biệt là các biện pháp phòng vệ thương mại phi truyền thống.

Tại Hội nghị Tìm giải pháp quản trị rủi ro, kiểm soát nhập siêu, thúc đẩy xuất khẩu do Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương tổ chức gần đây, đại diện những hiệp hội ngành hàng xuất khẩu chủ lực đã phản ánh bức tranh này.

Với ngành gỗ, áp lực lớn đến từ các biện pháp phòng vệ thương mại ngày càng gia tăng. Theo ông Ngô Sỹ Hoài, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, có những dòng sản phẩm đang chịu mức thuế lên tới 194%, khiến khả năng cạnh tranh gần như bị triệt tiêu. Trong khi đó, dù xuất khẩu tới 167 quốc gia và vùng lãnh thổ, ngành gỗ vẫn phụ thuộc lớn vào một số thị trường chủ lực như Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Liên minh châu Âu, chiếm khoảng 90% tổng kim ngạch xuất khẩu.

Ngành dệt may cũng đang đứng trước những áp lực không nhỏ. Nếu trước đây doanh nghiệp chủ yếu cạnh tranh bằng chi phí sản xuất, thì nay các nhà nhập khẩu yêu cầu ngày càng cao về trách nhiệm xã hội, tiêu chuẩn môi trường, truy xuất nguồn gốc, nguyên liệu, thiết kế sinh thái và giảm phát thải carbon.

Theo ông Trương Văn Cẩm, Phó Chủ tịch Thường trực kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Dệt May Việt Nam, trong khi nhu cầu tiêu dùng dệt may toàn cầu chỉ tăng khoảng 2% mỗi năm, ngành vẫn đặt mục tiêu tăng trưởng 6-7%. Điều đó đồng nghĩa doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào sản lượng mà phải tìm cách nâng giá trị sản phẩm, cải thiện năng suất và tham gia sâu hơn vào các khâu có giá trị gia tăng cao như thiết kế, phát triển vật liệu và xây dựng thương hiệu.

Ngay cả điện tử - ngành luôn đứng đầu về kim ngạch xuất khẩu của cả nước cũng chưa hoàn toàn thoát khỏi mô hình gia công. Theo bà Đỗ Thị Thúy Hương, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp Điện tử Việt Nam, doanh nghiệp vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn linh kiện nhập khẩu, trong khi giá các loại chip AI, DRAM, NAND Flash và linh kiện hiệu năng cao liên tục tăng.

Qua phản ánh của các hiệp hội ngành hàng có thể thấy, kim ngạch xuất khẩu tăng mạnh nhưng giá trị giữ lại trong nước chưa tương xứng. Một phần đáng kể giá trị sản phẩm nằm ở khâu nghiên cứu, thiết kế, công nghệ lõi và nguyên vật liệu nhưng sự tham gia của doanh nghiệp Việt còn tham gia hạn chế.

Giải bài toán nâng cao giá trị gia tăng

Trong những năm gần đây, chủ trương phát triển lực lượng sản xuất mới đang được đặt ra như một hướng đi quan trọng nhằm tạo động lực tăng trưởng dài hạn cho nền kinh tế.

Nếu trước đây, năng lực cạnh tranh chủ yếu dựa trên vốn đầu tư và lao động, thì nay lực lượng sản xuất mới được hình thành từ công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, tự động hóa, công nghệ xanh và nguồn nhân lực chất lượng cao. Đây cũng là những yếu tố quyết định khả năng nâng cao giá trị gia tăng của hàng hóa xuất khẩu.

Thực tế cho thấy, điểm nghẽn lớn nhất của nhiều ngành xuất khẩu hiện nay chính là sự phụ thuộc vào nguyên phụ liệu nhập khẩu.

Dệt may vẫn phải nhập khẩu phần lớn nguyên liệu đầu vào. Da giày phụ thuộc nhiều vào da thuộc, hóa chất và phụ kiện từ nước ngoài. Điện tử chủ yếu nhập khẩu linh kiện cốt lõi…

Hệ quả là giá trị gia tăng tạo ra chưa cao, khả năng tận dụng ưu đãi từ các hiệp định thương mại tự do còn hạn chế, đồng thời gây khó khăn trong việc đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc và phát triển thương hiệu.

Do vậy, trả lời câu hỏi làm thế nào để tăng trưởng xuất khẩu bền vững, đại diện các hiệp hội ngành hàng chung quan điểm phải nâng cao hàm lượng giá trị trong từng sản phẩm. Đồng nghĩa phải phát triển đồng bộ cả công nghiệp hỗ trợ, nguyên liệu và các ngành công nghệ nền tảng.

Ở góc độ quản lý nhà nước, đại diện Cục Xuất nhập khẩu nhận diện, doanh nghiệp hiện đang gặp khó khăn ở 5 nhóm vấn đề lớn gồm: Nguồn lực sản xuất; tiêu chuẩn kỹ thuật và truy xuất nguồn gốc; logistics và hạ tầng; thủ tục hành chính; cùng các vấn đề về thị trường và xúc tiến thương mại. Đây cũng chính là những điểm nghẽn cần được tháo gỡ để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào công nghệ, đổi mới sáng tạo.

Cũng theo đại diện Cục Xuất nhập khẩu, Việt Nam đã ký kết 17 hiệp định thương mại tự do (FTA), cùng một số hiệp định đang đàm phán, dư địa mở rộng xuất khẩu còn rất lớn. Tuy nhiên, lợi thế từ các FTA sẽ không thể được khai thác trọn vẹn nếu hàng hóa vẫn chủ yếu đứng ở những công đoạn có giá trị thấp.

Đó cũng là lý do ngày càng nhiều doanh nghiệp Việt Nam đầu tư nhà máy thông minh, áp dụng chuyển đổi số, nguyên liệu xanh, xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc và nâng cao năng lực nghiên cứu phát triển sản phẩm.

Bộ Công Thương dự kiến sẽ tổ chức hội thảo chuyên đề nhằm nhận diện những thách thức bàn giải pháp tháo gỡ khó khăn, góp sức hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai con số của nền kinh tế. Nội dung này đang nhận được sự quan tâm của các doanh nghiệp, hiệp hội ngành hàng.