Phát biểu tại Hội thảo “Kinh tế tư nhân trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”, TS Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam cho rằng mức độ tham gia của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu vẫn còn hạn chế cả về số lượng lẫn chất lượng.

Theo ông Bình, trong hơn 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động, hiện chỉ khoảng 5.000 doanh nghiệp tham gia vào chuỗi cung ứng. Trong số này, hơn 300 doanh nghiệp là nhà cung cấp cho các tập đoàn đa quốc gia, nhưng chỉ hơn 100 doanh nghiệp đạt cấp độ nhà cung cấp cấp 1 (Tier 1). Điều đó cho thấy phần lớn doanh nghiệp vẫn đứng ngoài hoặc chỉ tham gia ở những khâu có giá trị gia tăng thấp.

Không chỉ hạn chế về quy mô, vị thế của doanh nghiệp Việt trong chuỗi giá trị toàn cầu cũng ở mức thấp khi chủ yếu đảm nhận các công đoạn gia công, lắp ráp – những khâu tạo ra giá trị gia tăng thấp nhất. Tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa trong tổng kim ngạch xuất khẩu hiện chỉ khoảng 12,7%, trong khi gần 80% kim ngạch xuất khẩu đến từ khu vực FDI.

Năng lực nội tại của doanh nghiệp cũng là điểm nghẽn lớn. Khoảng 60-70% doanh nghiệp vẫn sử dụng công nghệ ở mức trung bình hoặc lạc hậu. Tỷ lệ nội địa hóa trong các ngành chủ lực còn thấp, như điện tử khoảng 35%, cơ khí chỉ 25-30%, cho thấy khả năng tham gia sâu vào chuỗi cung ứng còn hạn chế.

Theo TS Lê Duy Bình, thách thức không chỉ nằm ở cơ hội thị trường mà còn ở năng lực đạt chuẩn của doanh nghiệp. Nguồn nhân lực là một điểm yếu khi tỷ lệ lao động có bằng cấp, chứng chỉ mới đạt khoảng 29,2%, trong khi chỉ số kỹ năng của Việt Nam xếp thứ 103 thế giới. Chi tiêu cho nghiên cứu – phát triển (R&D) cũng rất thấp, dưới 1% doanh thu, thấp hơn nhiều so với mức 3-5% của các nước phát triển.

Bên cạnh đó, chi phí logistics cao, chiếm khoảng 20% GDP, cùng hạ tầng giao thông chưa đồng bộ đang làm gia tăng chi phí và giảm sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Ở góc độ thể chế, các bất cập như pháp luật chồng chéo, chính sách công nghiệp hỗ trợ chưa đủ mạnh, thủ tục hành chính còn phức tạp cũng là rào cản lớn.

Trước thực trạng này, TS Lê Duy Bình cho rằng doanh nghiệp cần thay đổi căn bản tư duy phát triển, chuyển từ gia công chi phí thấp sang tạo ra giá trị gia tăng cao hơn, tham gia vào các khâu như thiết kế, sản xuất linh kiện phức tạp.

Để tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, doanh nghiệp cần đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về kỹ thuật, quản trị minh bạch và khả năng vận hành theo mô hình “just-in-time”. Đồng thời, phải thoát khỏi “bẫy giá rẻ – lợi nhuận thấp” bằng cách nâng cao năng lực kỹ thuật và tối ưu quản trị.

TS Lê Duy Bình nhấn mạnh, hai trụ cột mang tính quyết định trong quá trình nâng cấp năng lực là chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Trong đó, chuyển đổi số giúp doanh nghiệp nâng cao hiệu quả quản trị và kết nối với hệ sinh thái toàn cầu, còn chuyển đổi xanh trở thành “giấy thông hành” để tham gia thị trường quốc tế trong bối cảnh các tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe.

Ở góc độ chính sách, ông cho rằng Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo, thúc đẩy cải cách thể chế, hỗ trợ tài chính cho chuyển đổi và đầu tư mạnh vào hạ tầng logistics. Đồng thời, cần chú trọng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

“Nhà nước và doanh nghiệp cần cùng ‘vỗ tay một nhịp’ để tạo sức mạnh cộng hưởng, giúp doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu”, TS Lê Duy Bình nhấn mạnh.