Ai bảo vệ người lao động khi nhà đầu tư nước ngoài rời đi?
Thứ 3, 17/11/2026
Thu hút được dòng vốn nước ngoài là một thành công của chính sách phát triển kinh tế. Nhưng khi một doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài chấm dứt hoạt động, hàng nghìn người lao động có thể cùng lúc đứng trước nguy cơ mất việc làm, thu nhập và các quyền lợi đã tích lũy trong nhiều năm. Điều đó đặt ra câu hỏi không chỉ về trách nhiệm của nhà đầu tư mà còn về khả năng bảo vệ người lao động của hệ thống pháp luật.
Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), tổng vốn đầu tư nước ngoài (FDI) đăng ký vào Việt Nam trong 10 tháng năm 2026 đạt 54,85 tỷ USD, tăng 74% so với cùng kỳ năm trước và cao nhất của kỳ 10 tháng từ năm 2009 đến nay.
Những con số này cho thấy sức hấp dẫn của môi trường đầu tư Việt Nam, đồng thời phản ánh vai trò quan trọng của khu vực kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài đối với nền kinh tế.
Bên cạnh câu chuyện Việt Nam đã thu hút được bao nhiêu vốn đầu tư, còn một vấn đề khác cũng cần được quan tâm. Khi dòng vốn ấy dịch chuyển, khi một nhà máy đóng cửa hoặc một doanh nghiệp chấm dứt hoạt động, những người lao động từng góp phần tạo nên giá trị của dự án sẽ được bảo vệ như thế nào? Đây không chỉ là vấn đề an sinh xã hội mà còn là thước đo chất lượng thể chế và tính bền vững của chính sách thu hút đầu tư.
Khi nhà máy đóng cửa, điều gì ở lại?
Cuối tháng 12/2025, Công ty TNHH Panko Vina (một doanh nghiệp có vốn đầu tư Hàn Quốc tại TP.HCM) thông báo ngừng hoạt động sản xuất kinh doanh từ ngày 1/2/2026. Quyết định này liên quan trực tiếp đến 2.640 người lao động.
Ngày 30/12/2025, sau khi làm việc với cơ quan chức năng và tổ chức công đoàn, doanh nghiệp thông báo phương án chi trả lương tháng 13, tiền lương, ngày phép chưa nghỉ, trợ cấp thôi việc đối với người đủ điều kiện và một số khoản hỗ trợ khác.
Những thông tin này phản ánh phương án doanh nghiệp đã công bố, chưa phải căn cứ để khẳng định toàn bộ nghĩa vụ đã được thực hiện. Dù vậy, vụ việc cho thấy vai trò quan trọng của sự phối hợp giữa doanh nghiệp, cơ quan quản lý và tổ chức đại diện người lao động khi một cơ sở sản xuất chấm dứt hoạt động.
Cần nhìn nhận công bằng rằng việc một nhà đầu tư nước ngoài rút khỏi thị trường không mặc nhiên đồng nghĩa với vi phạm pháp luật. Doanh nghiệp có quyền điều chỉnh hoạt động, tái cơ cấu sản xuất hoặc chấm dứt kinh doanh theo quy định.
Trong nền kinh tế thị trường, không thể yêu cầu nhà đầu tư tiếp tục duy trì một dự án không còn hiệu quả bằng mọi giá. Vấn đề không nằm ở quyền rời đi, mà nằm ở trách nhiệm phải hoàn thành trước khi rời đi.
Thực tế từng ghi nhận những trường hợp đáng lo ngại hơn nhiều. Tháng 8/2019, gần 2.500 công nhân Công ty TNHH KaiYang Việt Nam tại Hải Phòng bất ngờ đối diện tình trạng nhà máy đóng cửa, lãnh đạo doanh nghiệp không còn hiện diện. Thời điểm đó, doanh nghiệp còn nợ gần 30 tỷ đồng tiền lương và hơn 9 tỷ đồng tiền bảo hiểm xã hội.
Nhờ sự can thiệp của chính quyền và các cơ quan liên quan, đến cuối tháng 11/2019, quyền lợi về tiền lương và việc xác nhận quá trình tham gia bảo hiểm của người lao động trong vụ việc này đã được giải quyết.
Kết quả ấy cho thấy sự vào cuộc của cơ quan chức năng có thể tạo ra khác biệt. Nhưng vụ việc cũng đặt ra vấn đề đáng quan tâm: Tại sao quyền lợi của người lao động phải chờ đến khi doanh nghiệp đóng cửa, lãnh đạo vắng mặt, công nhân tập trung đòi quyền lợi thì cơ chế bảo vệ mới được huy động mạnh mẽ? Bởi một hệ thống pháp luật hiệu quả không nên chỉ thể hiện sức mạnh trong việc giải quyết hậu quả. Giá trị lớn hơn của pháp luật là phòng ngừa để hậu quả không xảy ra.
Được pháp luật ưu tiên nhưng liệu có được thanh toán?
Pháp luật Việt Nam hiện nay không thiếu những quy định bảo vệ người lao động khi doanh nghiệp chấm dứt hoạt động. Theo Bộ luật Lao động 2019, khi hợp đồng lao động chấm dứt, người sử dụng lao động phải thanh toán đầy đủ các khoản tiền liên quan đến quyền lợi của người lao động trong thời hạn luật định. Thông thường, thời hạn này là 14 ngày làm việc, một số trường hợp được kéo dài nhưng không quá 30 ngày.
Doanh nghiệp còn có nghĩa vụ hoàn thành thủ tục xác nhận thời gian đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp và trả lại những giấy tờ đã giữ của người lao động. Tùy căn cứ chấm dứt hợp đồng và điều kiện cụ thể, người lao động có thể được hưởng trợ cấp thôi việc hoặc trợ cấp mất việc làm. Đây là hai chế độ khác nhau, không thể mặc nhiên áp dụng đồng thời hoặc coi mọi trường hợp doanh nghiệp đóng cửa đều phát sinh cùng một mức trợ cấp.
Tương tự, lương tháng 13 không phải khoản tiền mà pháp luật bắt buộc mọi doanh nghiệp phải trả trong mọi trường hợp. Nghĩa vụ này phải được xem xét trên cơ sở hợp đồng lao động, thỏa ước lao động tập thể, quy chế thưởng hoặc cam kết hợp pháp có liên quan.
Đối với doanh nghiệp giải thể, Luật Doanh nghiệp hiện hành quy định doanh nghiệp chỉ được giải thể khi bảo đảm thanh toán hết các khoản nợ, nghĩa vụ tài sản khác và không đang trong quá trình giải quyết tranh chấp tại Tòa án hoặc Trọng tài.
Trong trình tự thanh toán, các khoản nợ lương, trợ cấp thôi việc, bảo hiểm và quyền lợi khác của người lao động được ưu tiên trước nghĩa vụ thuế và các khoản nợ khác. Như vậy, doanh nghiệp không thể hợp pháp hóa việc trốn tránh nghĩa vụ với người lao động chỉ bằng một quyết định ngừng kinh doanh hoặc giải thể.
Tuy nhiên giải thể và phá sản là hai chế định pháp lý khác nhau. Nếu doanh nghiệp mất khả năng thanh toán, việc xử lý tài sản và các khoản nợ phải tuân theo pháp luật về phục hồi, phá sản, chứ không thể sử dụng thủ tục giải thể thông thường để xóa bỏ nghĩa vụ.
Từ ngày 1/3/2026, Luật Phục hồi, phá sản 2025 có hiệu lực, thay thế Luật Phá sản 2014, trừ những trường hợp chuyển tiếp được luật mới quy định. Điều 46 của luật mới xác lập thứ tự phân chia tài sản khi doanh nghiệp bị tuyên bố phá sản.
Sau chi phí phá sản là khoản nợ lương, tiếp đến là những khoản nợ bảo hiểm bắt buộc của người lao động, rồi mới đến trợ cấp thôi việc và các quyền lợi khác theo hợp đồng lao động, thỏa ước lao động tập thể. Các khoản nợ có bảo đảm được xử lý theo cơ chế riêng đối với tài sản bảo đảm.
Đây là sự bảo vệ quan trọng về mặt pháp lý. Nhưng cần thấy rằng quyền được ưu tiên thanh toán không đồng nghĩa với việc chắc chắn thu hồi đủ tiền. Nếu doanh nghiệp không còn tài sản hoặc tài sản còn lại không đủ, việc xếp khoản nợ lương ở vị trí ưu tiên cũng không tự tạo ra nguồn tiền để thanh toán.
Chính luật mới cũng quy định việc phân chia theo tỷ lệ tương ứng khi tài sản không đủ trả cho những người có cùng thứ tự ưu tiên. Đó chính là giới hạn thực tế của cơ chế bảo vệ dựa chủ yếu vào việc xử lý tài sản sau khi doanh nghiệp đã mất khả năng thanh toán.
Về nguyên tắc, doanh nghiệp sử dụng lao động là chủ thể trực tiếp chịu trách nhiệm thực hiện các nghĩa vụ phát sinh từ quan hệ lao động. Không thể mặc nhiên buộc công ty mẹ ở nước ngoài hoặc mọi cổ đông nước ngoài phải dùng tài sản riêng trả nợ thay cho một pháp nhân được thành lập hợp pháp tại Việt Nam chỉ vì họ sở hữu vốn trong doanh nghiệp đó.
Trách nhiệm của chủ sở hữu, người quản lý hoặc những chủ thể liên quan cần được xác định theo loại hình doanh nghiệp, hành vi cụ thể, cam kết bảo lãnh và những trường hợp pháp luật quy định phải chịu trách nhiệm. Chính vì vậy, chỉ trông chờ vào việc truy trách nhiệm cá nhân sau khi doanh nghiệp mất khả năng thanh toán không phải là giải pháp bảo vệ đầy đủ cho người lao động.
Bảo vệ người lao động phải bắt đầu trước khi nhà đầu tư rời đi
Điểm cần thay đổi trong tư duy quản lý là phải coi việc thực hiện nghĩa vụ lao động, bảo hiểm xã hội và phương án xử lý việc làm khi chấm dứt dự án là một phần của chất lượng đầu tư, chứ không chỉ là câu chuyện phát sinh ở thời điểm doanh nghiệp đóng cửa.
Trước hết, cần xây dựng cơ chế cảnh báo sớm đối với doanh nghiệp có nguy cơ không thực hiện được nghĩa vụ với người lao động. Luật Bảo hiểm xã hội 2024 quy định trách nhiệm phát hiện, đôn đốc và xử lý hành vi chậm đóng, trốn đóng bảo hiểm. Hai hành vi này phải được phân biệt theo đúng điều kiện pháp luật, không thể coi mọi khoản nợ bảo hiểm đều là hành vi cố ý trốn đóng.
Nhưng thông tin về tình trạng đóng bảo hiểm có thể là một trong những dấu hiệu để cơ quan quản lý nhận diện sớm rủi ro. Nếu kết hợp phù hợp dữ liệu bảo hiểm, tình hình lao động và thông tin về việc thu hẹp sản xuất, cơ quan chức năng có thể chủ động yêu cầu doanh nghiệp giải trình, khắc phục vi phạm và xây dựng phương án bảo đảm quyền lợi cho người lao động.
Việc trao đổi dữ liệu phải có căn cứ pháp luật, đúng thẩm quyền và bảo vệ bí mật kinh doanh. Cảnh báo sớm cũng không có nghĩa là mặc nhiên coi doanh nghiệp gặp khó khăn tài chính là doanh nghiệp vi phạm.
Tiếp theo, cần nâng cao tính thực chất của phương án giải quyết quyền lợi người lao động khi doanh nghiệp chấm dứt hoạt động. Pháp luật doanh nghiệp đã yêu cầu phương án xử lý các nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng lao động trong hồ sơ, trình tự giải thể. Vì vậy vấn đề không đơn thuần là bổ sung thêm một thủ tục mới mà là kiểm chứng việc thực hiện nghĩa vụ đã được quy định.
Cơ quan có thẩm quyền cần có cơ chế đối chiếu thông tin về tiền lương, trợ cấp, bảo hiểm và những khiếu nại chưa được giải quyết trước khi hoàn tất thủ tục giải thể. Người lao động hoặc tổ chức đại diện của họ phải có khả năng tiếp cận thông tin cần thiết để phát hiện nghĩa vụ chưa được thực hiện.
Đặc biệt, có thể nghiên cứu cơ chế bảo đảm tài chính đối với một số doanh nghiệp thuộc nhóm rủi ro cao, chẳng hạn bảo lãnh ngân hàng hoặc bảo hiểm cho nghĩa vụ thanh toán tiền lương trong phạm vi và điều kiện được pháp luật quy định.
Tuy nhiên, không nên áp dụng yêu cầu ký quỹ hoặc bảo lãnh đại trà đối với mọi doanh nghiệp FDI. Cách làm này vừa làm tăng chi phí đầu tư, vừa thiếu công bằng nếu các doanh nghiệp trong nước có cùng mức độ rủi ro lại không phải thực hiện nghĩa vụ tương tự. Giải pháp phù hợp hơn là quản lý theo mức độ rủi ro, với tiêu chí minh bạch, tương xứng và không phân biệt đối xử chỉ dựa vào nguồn gốc vốn đầu tư.
Một vấn đề khác thường bị xem nhẹ là khả năng tiếp cận chính sách bảo hiểm thất nghiệp khi doanh nghiệp không còn người đại diện để hoàn tất thủ tục. Luật Việc làm 2025 tiếp tục bảo vệ người lao động thông qua trợ cấp thất nghiệp, tư vấn, giới thiệu việc làm và hỗ trợ đào tạo kỹ năng nghề theo những điều kiện luật định.
Đặc biệt, Nghị định số 374/2025/NĐ-CP đã quy định cơ chế xác nhận việc chấm dứt hợp đồng lao động thông qua Sở Nội vụ và Sở Tài chính trong trường hợp người sử dụng lao động không có người đại diện theo pháp luật và người được người đại diện theo pháp luật ủy quyền, khiến người lao động không có giấy tờ xác nhận chấm dứt hợp đồng.
Quy định này cho thấy pháp luật đã bước đầu xử lý một tình huống có thể khiến người lao động bị mắc kẹt về thủ tục. Nhưng cần tiếp tục đánh giá hiệu quả thực thi, bảo đảm người lao động được hướng dẫn kịp thời, đồng thời không mở rộng cơ chế đặc biệt này sang những trường hợp chưa đáp ứng điều kiện pháp luật.
Quan trọng hơn, bảo vệ người lao động không thể chỉ dừng ở việc giải quyết các khoản trợ cấp. Một người mất việc ở tuổi trung niên, sau nhiều năm chỉ làm một công đoạn trong dây chuyền sản xuất, có thể gặp khó khăn lớn khi tìm công việc mới. Vì vậy, chính sách ứng phó với tình trạng doanh nghiệp FDI ngừng hoạt động cần gắn việc bảo vệ thu nhập với đào tạo lại, kết nối tuyển dụng và hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp.
Khi có thông tin đáng tin cậy về việc doanh nghiệp sẽ cắt giảm lao động quy mô lớn, cơ quan quản lý và tổ chức dịch vụ việc làm công nên chủ động phối hợp với doanh nghiệp, thay vì đợi công nhân thất nghiệp mới bắt đầu tìm giải pháp. Đây không chỉ là chính sách an sinh. Đó còn là cách bảo toàn nguồn nhân lực đã được đào tạo và hạn chế những tổn thất kinh tế, xã hội do quá trình dịch chuyển đầu tư gây ra.
Đừng chỉ đánh giá nhà đầu tư ở thời điểm họ đến
Nghị quyết số 10-NQ/TW của Bộ Chính trị ban hành ngày 8/6/2026 về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng, hiệu quả và tính bền vững của khu vực kinh tế này, gắn thu hút đầu tư với trách nhiệm xã hội và lợi ích lâu dài của đất nước. Tinh thần đó cần được thể hiện ngay trong cách đánh giá một dự án FDI.
Một dự án tốt không chỉ là dự án tạo nhiều việc làm khi bắt đầu hoạt động, mà còn phải là dự án tuân thủ đầy đủ nghĩa vụ với người lao động trong suốt quá trình kinh doanh và thực hiện có trách nhiệm khi chấm dứt hoạt động.
Cũng cần tránh quan niệm rằng cứ doanh nghiệp rút lui là Nhà nước phải đứng ra thanh toán thay mọi khoản nợ. Cách tiếp cận như vậy có thể làm suy giảm kỷ luật thị trường, tạo gánh nặng cho ngân sách và vô tình khuyến khích doanh nghiệp chuyển rủi ro kinh doanh sang xã hội.
Trách nhiệm trước hết vẫn thuộc về người sử dụng lao động. Trách nhiệm của Nhà nước là thiết lập và thực thi những cơ chế đủ hiệu quả để nghĩa vụ đó được thực hiện, ngăn chặn hành vi vi phạm, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người lao động và hỗ trợ họ vượt qua giai đoạn chuyển tiếp.
Một môi trường đầu tư hấp dẫn không phải là nơi nhà đầu tư dễ dàng rời đi mà không phải thực hiện trách nhiệm. Ngược lại, đó phải là nơi quyền kinh doanh được tôn trọng, nghĩa vụ pháp lý được xác định rõ ràng và mọi chủ thể đều có thể dự báo hậu quả pháp lý từ quyết định của mình.
Phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài không chỉ là thu hút dòng vốn, xây dựng thêm nhà máy hay gia tăng kim ngạch xuất khẩu. Đó còn là quá trình tích lũy nguồn lực con người, nâng cao chất lượng việc làm và tạo dựng niềm tin vào hệ thống pháp luật. Nhà đầu tư có quyền lựa chọn nơi đặt dòng vốn của mình.
Nhưng người lao động cũng có quyền được bảo vệ những thành quả chính đáng mà họ đã tạo ra bằng sức lao động. Một chính sách FDI thực sự bền vững phải bảo đảm rằng khi nhà đầu tư rời đi, những người đã góp phần làm nên thành công của dự án không bị bỏ lại phía sau.
Tạp chí Nhà đầu tư phát động Cuộc thi viết "Phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài". Kính mời Quý độc giả xem toàn văn thể lệ cuộc thi tại đây: Thể lệ cuộc thi.pdf



