Trong nhiều năm qua, Trung Quốc luôn là quốc gia “hào phóng” nhất thế giới trong việc hỗ trợ phát triển các hệ thống năng lượng thay thế và xe điện. Điều này không chỉ giúp nước này trở thành thị trường tiêu thụ lớn nhất đối với các công nghệ xanh mà còn vươn lên thành nhà xuất khẩu hàng đầu toàn cầu, qua đó bù đắp phần nào những khó khăn ở các lĩnh vực kinh tế khác và củng cố vị thế trung tâm trong quá trình chuyển đổi năng lượng toàn cầu.

Kinh tế Trung Quốc dịch chuyển sâu sắc

Nền kinh tế Trung Quốc hiện đang trải qua một sự dịch chuyển sâu sắc. Lĩnh vực bất động sản, từng là động lực tăng trưởng chủ chốt của nền kinh tế, đang chìm trong khủng hoảng và không còn giữ vai trò dẫn dắt như trước.

Thay vào đó, tăng trưởng của Trung Quốc ngày càng phụ thuộc vào các ngành công nghiệp mới như thiết bị điện gió, điện mặt trời, xe điện, cũng như lĩnh vực chế biến khoáng sản chiến lược, nơi Bắc Kinh đang nắm giữ vị thế thống trị trên phạm vi toàn cầu.

Giống như nhiều nền kinh tế phát triển khác, Trung Quốc đã chuyển dịch dần từ các ngành công nghiệp sơ cấp sang công nghiệp chế tạo và dịch vụ để duy trì tăng trưởng. Tuy nhiên, điểm đáng chú ý là các ngành liên quan đến năng lượng tái tạo vẫn đang đóng vai trò trụ cột trong nền kinh tế. Thậm chí, một số ngành vốn gắn chặt với thị trường bất động sản cũng đang tìm được động lực mới từ xuất khẩu.

Theo nhà báo Gavin Maguire của Reuters, sản xuất xi măng và clinker là ví dụ điển hình. Dù thị trường bất động sản trong nước suy giảm mạnh và chưa có dấu hiệu phục hồi, hoạt động sản xuất xi măng và clinker của Trung Quốc vẫn tăng trưởng nhờ nhu cầu xuất khẩu ngày càng lớn.

Đầu tuần này, thông tin HSBC thành lập một quỹ đặc biệt nhằm cung cấp tín dụng cho các doanh nghiệp xuất khẩu năng lượng sạch của Trung Quốc đã thu hút sự chú ý lớn. Động thái diễn ra trong bối cảnh nhu cầu toàn cầu đối với các sản phẩm năng lượng tái tạo và xe điện đang gia tăng mạnh mẽ.

“Trung Quốc là nơi đặt trụ sở của một số doanh nghiệp carbon thấp năng động nhất thế giới”, bà Natalie Blyth, Giám đốc toàn cầu về tài chính bền vững và chuyển đổi của HSBC, nhận định với Reuters.

Theo bà, các doanh nghiệp này đang “thiết lập những tiêu chuẩn mới trong lĩnh vực sản xuất công nghệ cao”. Bà Blyth cho biết thêm rằng khi các công ty Trung Quốc mở rộng hiện diện ra quốc tế, họ cần những đối tác tài chính có mạng lưới toàn cầu và năng lực chuyên môn để đồng hành. “Cơ chế này được thiết kế chính xác nhằm đáp ứng nhu cầu đó”, bà nói.

Thời điểm triển khai quỹ được xem là đặc biệt thuận lợi. Xuất khẩu thiết bị điện gió, điện mặt trời và xe điện của Trung Quốc đang đạt mức cao kỷ lục trong bối cảnh cuộc khủng hoảng năng lượng tại Trung Đông làm gia tăng nhu cầu đối với các giải pháp thay thế nhiên liệu hóa thạch.

Theo dữ liệu của tổ chức nghiên cứu khí hậu Ember, giá trị xuất khẩu các mặt hàng này của Trung Quốc trong tháng 3 đạt 25,77 tỷ USD, tăng 30% so với tháng trước và cao hơn 50% so với cùng kỳ năm 2025.

Điều đó cho thấy Trung Quốc không chỉ duy trì mà còn tiếp tục mở rộng vị thế thống trị trong lĩnh vực năng lượng tái tạo trên toàn cầu.

“Chỉ riêng quy mô của ngành xe điện và pin tại Trung Quốc đã làm thay đổi dòng chảy thương mại toàn cầu của các loại khoáng sản như lithium, than chì, nickel, cobalt và đất hiếm – những mặt hàng mà Trung Quốc hiện là nước tiêu thụ lớn nhất thế giới”, ông Gavin Maguire nhận định.

Theo ông, các nhà phân tích theo dõi nền kinh tế Trung Quốc cần đặc biệt chú ý đến những ngành công nghiệp này cũng như tác động từ sự mở rộng hiện diện của Trung Quốc ở nước ngoài đối với các ngành sản xuất tương ứng tại nhiều quốc gia khác.

Dấy lên những lo ngại

Thực tế, không ít nước đang chuyển từ vị thế nhà sản xuất sang nhập khẩu do sự kiểm soát mạnh mẽ của Trung Quốc đối với chuỗi cung ứng toàn cầu khiến hoạt động sản xuất trong nước trở nên kém hiệu quả về mặt kinh tế. Trong nhiều trường hợp, nhập khẩu từ Trung Quốc đã trở thành lựa chọn dễ dàng và rẻ hơn.

Tuy nhiên, xu hướng này cũng làm dấy lên lo ngại về sự phụ thuộc quá lớn vào một quốc gia mà nhiều khu vực trên thế giới vẫn tồn tại bất đồng địa chính trị, đặc biệt là châu Âu.

Đầu tháng này, Financial Times đưa tin Liên minh châu Âu (EU) đang xây dựng kế hoạch buộc các doanh nghiệp trong khối phải mua linh kiện chiến lược từ những nhà cung cấp ngoài Trung Quốc nhằm giảm mức độ phụ thuộc vào nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.

Dẫu vậy, khả năng thành công của kế hoạch này bị đánh giá là không cao. Đây không phải lần đầu tiên EU tìm cách giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc, song Bắc Kinh trước nay luôn phản ứng cứng rắn với những nỗ lực tương tự.

Trong lĩnh vực năng lượng, châu Âu hiện gần như không thể tự tách khỏi Trung Quốc hoặc nhanh chóng chuyển sang các nhà cung cấp khác đối với những sản phẩm như tấm pin mặt trời hay bộ biến tần. Lý do nằm ở chỗ chưa có quốc gia nào khác có thể cung cấp các sản phẩm này với mức giá cạnh tranh tương đương Trung Quốc.

Như nhiều chuyên gia đã nhận định, nếu thiếu Trung Quốc, quá trình chuyển đổi năng lượng toàn cầu sẽ rất khó có thể diễn ra đúng tốc độ như kỳ vọng.