Bảo vệ thị trường để doanh nghiệp, ngành hàng phát triển

Tiếp nối thành công của Diễn đàn Phòng vệ thương mại năm 2024 và 2025, sáng 18/9, tại Hải Phòng, Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương) tổ chức Diễn đàn Phòng vệ thương mại năm 2026 với chủ đề: “Thúc đẩy năng lực sản xuất quốc gia - kiến tạo động lực cho tăng trưởng”. Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân tham dự và phát biểu khai mạc diễn đàn.

Diễn đàn Phòng vệ thương mại năm 2026 được tổ chức trong bối cảnh kinh tế và thương mại thế giới tiếp tục có những biến động nhanh chóng và phức tạp. Cạnh tranh chiến lược giữa các nền kinh tế lớn ngày càng sâu sắc; xu hướng bảo hộ thương mại gia tăng; chuỗi cung ứng tiếp tục được tái cấu trúc. Nhiều quốc gia tăng cường các chính sách hỗ trợ sản xuất trong nước và bảo vệ những ngành công nghiệp có ý nghĩa quan trọng.

Đáng chú ý, tình trạng dư thừa công suất tại một số ngành sản xuất trên thế giới đang tạo thêm áp lực đối với thương mại toàn cầu. Khi năng lực sản xuất vượt quá khả năng hấp thụ của thị trường, hàng hóa có xu hướng tìm kiếm các thị trường xuất khẩu mới. Khi một thị trường lớn áp dụng biện pháp hạn chế nhập khẩu, dòng thương mại cũng có thể chuyển hướng sang những thị trường khác.

Đối với Việt Nam - một nền kinh tế có độ mở cao, hội nhập sâu rộng và đang duy trì tốc độ phát triển nhanh, những thay đổi đó vừa mang lại cơ hội, vừa đặt ra những thách thức mới đối với thị trường trong nước và các ngành sản xuất của chúng ta. Chính trong bối cảnh đó, vấn đề bảo vệ thị trường nội địa, củng cố năng lực sản xuất quốc gia và nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế cần được đặt ra một cách chủ động hơn.

Phát biểu khai mạc diễn đàn, Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân cho biết, trong giai đoạn phát triển mới, yêu cầu đặt ra đối với Việt Nam không chỉ là tăng trưởng nhanh mà còn phải xây dựng được những nền tảng đủ vững chắc để duy trì tăng trưởng cao và bền vững trong dài hạn.

Chính vì vậy, việc tiếp tục mở rộng thị trường, thúc đẩy xuất khẩu, thu hút đầu tư và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu là một trong những nhiệm vụ cấp thiết. Nhưng đồng thời, Việt Nam cũng cần xây dựng một nền sản xuất trong nước có năng lực cạnh tranh, có khả năng thích ứng và có sức chống chịu tốt trước những biến động từ bên ngoài. Trong đó, các ngành công nghiệp nền tảng có vai trò đặc biệt quan trọng. Đây là những ngành cung cấp tư liệu sản xuất và các đầu vào cơ bản cho nhiều hoạt động của nền kinh tế, có tính liên kết và lan tỏa cao.

“Trong bức tranh đó, phòng vệ thương mại có một vai trò quan trọng. Phòng vệ thương mại không đồng nghĩa với bảo hộ và không nhằm loại bỏ cạnh tranh từ hàng hóa nhập khẩu. Việt Nam tiếp tục nhất quán với chủ trương hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, thực hiện đầy đủ các cam kết quốc tế và xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, bình đẳng.

Nhưng hội nhập cũng đòi hỏi chúng ta phải biết sử dụng đầy đủ và hiệu quả những công cụ hợp pháp mà hệ thống thương mại quốc tế cho phép để bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của ngành sản xuất trong nước”, Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân nhấn mạnh.

Cũng theo Thứ trưởng, các biện pháp chống bán phá giá, chống trợ cấp và tự vệ khi được áp dụng đúng điều kiện, dựa trên bằng chứng và kết quả điều tra khách quan, có thể góp phần xử lý tác động bất lợi của hàng hóa nhập khẩu và khôi phục môi trường cạnh tranh công bằng.

Nhấn mạnh vai trò của doanh nghiệp trong phòng vệ thương mại, Thứ trưởng cho rằng, trong quá trình ứng phó với các vụ việc điều tra, phòng vệ thương mại có thể tạo ra một “khoảng thời gian chiến lược” cho doanh nghiệp, doanh nghiệp có thể tận dụng cơ hội để phát triển. Song nếu doanh nghiệp chỉ trông chờ vào sự bảo vệ của biện pháp mà không tiếp tục đổi mới công nghệ, cải thiện quản trị, giảm chi phí và nâng cao chất lượng sản phẩm thì lợi ích từ phòng vệ thương mại sẽ không thể bền vững.

Do đó, Thứ trưởng nhắc lại, tinh thần của các biện pháp phòng vệ thương mại cần được xác định rõ, đó là bảo vệ để phát triển, chứ không phải bảo vệ để tránh cạnh tranh.

Tạo lập môi trường cạnh tranh công bằng cho doanh nghiệp

Thực tiễn quốc tế cho thấy nhiều quốc gia, cả phát triển và đang phát triển, đang sử dụng ngày càng chủ động các công cụ phòng vệ thương mại và nhiều công cụ quản lý thương mại khác để bảo vệ năng lực sản xuất trong nước. Điều đó cho thấy cạnh tranh thương mại ngày nay ngày càng gắn chặt với cạnh tranh về năng lực sản xuất quốc gia.

Đối với Việt Nam, yêu cầu đặt ra không phải là chạy theo xu hướng bảo hộ, mà là phải nâng cao năng lực quản trị thương mại, chủ động nhận diện rủi ro và sử dụng hiệu quả các công cụ hợp pháp để bảo vệ môi trường cạnh tranh công bằng.

Từ thực tế đó, Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân cho rằng, công tác phòng vệ thương mại trong giai đoạn tới cần có một bước chuyển quan trọng, từ phản ứng với từng vụ việc sang chủ động quản trị rủi ro thương mại.

“Muốn vậy, trước hết cần tăng cường cảnh báo sớm, theo dõi chặt chẽ biến động dòng thương mại, giá nhập khẩu, năng lực sản xuất và tình trạng dư thừa công suất tại các thị trường lớn.

Thứ hai là dữ liệu. Phòng vệ thương mại là lĩnh vực dựa trên bằng chứng. Doanh nghiệp và hiệp hội cần từng bước chuẩn hóa và xây dựng hệ thống dữ liệu ngành để có thể phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường và sẵn sàng hành động khi cần thiết.

Thứ ba là phối hợp. Cần tăng cường hơn nữa sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, hiệp hội, doanh nghiệp, cơ quan hải quan, các bộ, ngành và địa phương, từ cảnh báo sớm, điều tra cho tới giám sát thực thi và chống lẩn tránh biện pháp.

Cuối cùng, phải gắn phòng vệ thương mại với chính sách phát triển công nghiệp", Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân nhấn mạnh.

Cũng theo Thứ trưởng, phòng vệ thương mại không thể thay thế chính sách công nghiệp. Nhưng chính sách công nghiệp cũng khó phát huy đầy đủ hiệu quả nếu những ngành sản xuất đang được khuyến khích đầu tư phải cạnh tranh trong một môi trường bị bóp méo bởi các hành vi thương mại không công bằng. Phòng vệ thương mại cần góp phần tạo lập môi trường cạnh tranh công bằng; còn doanh nghiệp phải chuyển hóa môi trường đó thành năng suất, công nghệ, chất lượng và năng lực cạnh tranh thực chất.

Cùng chung quan điểm, ông Nguyễn Ngọc Anh, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương cũng nhìn nhận, Việt Nam là nền kinh tế có độ mở lớn, Việt Nam kiên định hội nhập nhưng năng lực nội sinh, tự chủ phải mạnh hơn. Để làm được điều đó, mở cửa thị trường phải đi cùng duy trì môi trường cạnh tranh công bằng; đẩy mạnh xuất khẩu phải gắn liền với đa dạng hóa thị trường và nâng cao tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa; thu hút FDI phải gắn chặt với chuyển giao công nghệ và kết nối doanh nghiệp trong nước.

Để xây dựng một nền sản xuất quốc gia có sức chống chịu, ông Nguyễn Ngọc Anh cho rằng cần tập trung nâng cao năng lực sản xuất của nhóm ngành công nghiệp nền tảng (thép, hóa chất cơ bản, vật liệu mới, cơ khí chế tạo, năng lượng tái tạo) - đây là "nền móng" cung cấp đầu vào quan trọng cho toàn bộ nền kinh tế, quyết định mức độ tự chủ quốc gia; và nhóm ngành công nghệ chiến lược, hướng tới tương lai (bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ số, công nghệ xanh, tự động hóa) - nhóm này tạo ra sức cạnh tranh đột phá và mở rộng không gian tăng trưởng mới.

Song song với việc bảo vệ và phát triển sản xuất các ngành công nghiệp nền tảng, thị trường trong nước cũng cần được nhìn nhận là một bệ đỡ quan trọng của nền kinh tế. Với thị trường nội địa 100 triệu dân, doanh nghiệp có không gian để đạt quy mô sản xuất, tích lũy vốn và hoàn thiện công nghệ trước khi vươn ra quốc tế.

Ông Nguyễn Ngọc Anh nhấn mạnh, trong bối cảnh thực thi 17 Hiệp định thương mại tự do (FTA), để thị trường nội địa phát huy vai trò bệ đỡ, điều kiện tiên quyết là phải duy trì môi trường cạnh tranh lành mạnh. Nếu doanh nghiệp trong nước phải cạnh tranh kéo dài với hàng hóa bán phá giá hoặc được trợ cấp không phù hợp, động lực đầu tư dài hạn sẽ bị triệt tiêu. Vì vậy, phát triển thị trường nội địa và bảo đảm cạnh tranh công bằng phải được coi là hai mặt của cùng một chiến lược.

Ông Lê Sỹ Giảng, Giám đốc công ty TNHH GH Consults, phân tích xu hướng sử dụng các công cụ phòng vệ thương mại trên thế giới nhằm bảo vệ sản xuất trong nước. Trong bối cảnh dư thừa công suất và cạnh tranh về giá ngày càng gay gắt, các sản phẩm công nghiệp cơ bản như kim loại, hóa chất, nhựa và vật liệu xây dựng chiếm tỷ trọng lớn trong các vụ việc PVTM. Bên cạnh đó, các biện pháp chống lẩn tránh và gian lận xuất xứ ngày càng được áp dụng rộng rãi, với hình thức ngày càng đa dạng. Tham luận cũng đề cập đến xu hướng áp dụng các công cụ thương mại mới như thuế quan theo Điều 232, Điều 301 của Hoa Kỳ và Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU, đặt ra yêu cầu doanh nghiệp Việt Nam chủ động theo dõi, nhận diện và ứng phó với các rủi ro thương mại.

Tham luận của Ông Chu Thắng Trung, Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại, nhấn mạnh vai trò của phòng vệ thương mại trong việc bảo đảm môi trường cạnh tranh công bằng, củng cố năng lực sản xuất và tạo dư địa cho tăng trưởng. Bài tham luận phân tích những sức ép mà các ngành công nghiệp nền tảng đang phải đối mặt, đồng thời đề xuất chuyển từ xử lý vụ việc sang quản trị chủ động rủi ro thương mại thông qua các giải pháp tăng cường cảnh báo sớm, chuẩn hóa dữ liệu, nâng cao năng lực của hiệp hội và doanh nghiệp, tăng cường phối hợp thực thi và gắn phòng vệ thương mại, với chính sách phát triển công nghiệp.

Ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, trao đổi về quản trị chuỗi cung ứng và sử dụng hiệu quả các công cụ phòng vệ thương mại, đối với các mặt hàng tiêu dùng trong nước. Các nội dung trao đổi góp phần làm rõ vai trò của phòng vệ thương mại, trong bảo đảm môi trường cạnh tranh công bằng, củng cố năng lực sản xuất và nâng cao khả năng chủ động ứng phó của doanh nghiệp trước những biến động của thị trường trong nước và quốc tế.

Các tham luận và ý kiến trao đổi tại Diễn đàn đã góp phần làm rõ vai trò của phòng vệ thương mại, trong bảo đảm môi trường cạnh tranh công bằng, củng cố năng lực sản xuất, đồng thời nâng cao khả năng chủ động ứng phó của doanh nghiệp trước những biến động của thị trường trong nước và quốc tế.

Trong khuôn khổ Diễn đàn, hội thảo chuyên đề buổi chiều tập trung hướng dẫn doanh nghiệp nhận diện các dấu hiệu khởi xướng điều tra và xây dựng hồ sơ yêu cầu điều tra phòng vệ thương mại,. Cục Phòng vệ thương mại làm rõ các yêu cầu về phạm vi hàng hóa, ngành sản xuất trong nước, chứng minh thiệt hại và mối quan hệ nhân quả. Đồng thời hướng dẫn thu thập dữ liệu, bảo đảm tính đại diện và nhất quán của dữ liệu trong hồ sơ. Bên cạnh đó, các tình huống thực tế và những lưu ý trong quá trình xây dựng hồ sơ cũng được chia sẻ, trao đổi cụ thể, giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực chủ động sử dụng công cụ phòng vệ thương mại để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Thông qua hoạt động này, Cục Phòng vệ thương mại mong muốn hỗ trợ doanh nghiệp và hiệp hội chuyển dần từ tư duy bị động sang chủ động, coi dữ liệu, cảnh báo sớm và năng lực sử dụng công cụ phòng vệ thương mại, một bộ phận của quản trị rủi ro trong hoạt động sản xuất kinh doanh.

Diễn đàn Phòng vệ thương mại năm 2026 tiếp tục khẳng định vai trò của phòng vệ thương mại trong bảo vệ và thúc đẩy năng lực sản xuất trong nước, đồng thời tăng cường kết nối hiệu quả giữa cơ quan quản lý nhà nước và cộng đồng doanh nghiệp, thúc đẩy doanh nghiệp chủ động hơn trong sử dụng công cụ phòng vệ thương mại, và ứng phó với các vụ việc phòng vệ thương mại. Qua đó, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh, củng cố nền tảng sản xuất trong nước và kiến tạo động lực cho tăng trưởng bền vững của nền kinh tế Việt Nam.

Diễn đàn Phòng vệ thương mại được tổ chức thường niên nhằm tạo không gian trao đổi chính sách giữa cơ quan quản lý nhà nước, các chuyên gia, hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp về những vấn đề đang đặt ra đối với công tác phòng vệ thương mại của Việt Nam.