Thu hồi đất phải bảo đảm thực sự cần thiết

Thẩm tra dự án Luật Đất đai (sửa đổi), Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội Phan Văn Mãi cho biết, cơ quan thẩm tra tán thành sự cần thiết ban hành Luật. Tuy nhiên, để bảo đảm chất lượng dự thảo, Ủy ban đề nghị tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện một số nội dung trọng tâm.

Về thẩm quyền quản lý nhà nước về đất đai, Ủy ban nhận thấy thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là những công việc quan trọng, tác động lớn đến quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, cộng đồng. Vì vậy, cần quy định rõ ràng trong Luật, bảo đảm tính ổn định, thống nhất trong áp dụng trên cả nước và phù hợp với nguyên tắc phân quyền theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương.

Ủy ban đề nghị Chính phủ chỉ đạo hướng dẫn đầy đủ, tăng cường kiểm tra, giám sát để kịp thời phát hiện, khắc phục vướng mắc trong quá trình thực hiện thẩm quyền quản lý đất đai theo phân cấp, ủy quyền trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Đối với việc thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng, cơ quan thẩm tra nhấn mạnh yêu cầu rà soát kỹ lưỡng theo tinh thần Nghị quyết số 21-NQ/TW và Kết luận số 290/KL-UBTVQH16. Việc thu hồi đất không chỉ căn cứ vào việc dự án thuộc một trong các trường hợp được liệt kê trong Luật mà quan trọng hơn phải đáp ứng điều kiện thực sự cần thiết phải thu hồi đất.

Quy định cần chặt chẽ, tránh nguy cơ lạm dụng nhưng cũng không gây khó khăn cho việc triển khai dự án. Ủy ban đề nghị tiếp tục làm rõ cơ sở luật hóa các quy định tại Nghị quyết số 254/2025/QH15; rà soát các trường hợp thu hồi đất phục vụ mục đích kinh doanh, tránh mở rộng phạm vi khi chưa thực sự cần thiết.

Cơ quan thẩm tra cũng lưu ý trường hợp thu hồi đất, nhất là đất ở, để thực hiện dự án tái định cư khi tách dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thành dự án độc lập triển khai trước. Theo Ủy ban, việc này có thể dẫn đến thu hồi đất hai lần, tại hai khu vực, trong khi chỉ để triển khai một dự án đầu tư, nên cần được cân nhắc kỹ lưỡng.

Đối với việc thu hồi đất tại vùng phụ cận công trình kết cấu hạ tầng có tiềm năng phát triển, Ủy ban đề nghị nghiên cứu quy định tại nghị định các nguyên tắc, tiêu chí mang tính khung, tạo cơ sở để HĐND cấp tỉnh xác định phạm vi vùng phụ cận cụ thể.

Liên quan đến chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, Ủy ban đề nghị tiếp tục thể chế hóa đầy đủ chủ trương chuyển mạnh từ tư duy “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang tư duy “tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất”.

Theo đó, cần có quy định cụ thể trong Luật và văn bản hướng dẫn thi hành nhằm bảo đảm cải thiện nơi ở, điều kiện sống và sinh kế của người có đất ở bị thu hồi.

Ủy ban đề nghị làm rõ cơ sở đề xuất quy định tại điểm a khoản 1 Điều 48 về điều kiện hộ gia đình, cá nhân đủ điều kiện được bồi thường về đất ở phải đáp ứng yêu cầu “không còn đất ở, nhà ở nào khác trên địa bàn cấp xã nơi có đất thu hồi” mới được bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại khu tái định cư hoặc địa điểm khác trong một số trường hợp. Đồng thời, cần rà soát, đối chiếu với các quy định liên quan để tránh cách hiểu khác nhau về điều kiện bồi thường về đất và điều kiện được bố trí tại khu tái định cư.

Đối với các trường hợp không phải bố trí tái định cư nhưng được quyết định thu hồi đất trước khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, cơ quan thẩm tra đề nghị giải trình rõ sự thay đổi so với quy định tại Nghị quyết số 254/2025/QH15. Đồng thời, cần nghiên cứu bổ sung cơ chế bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người có đất thu hồi, như phê duyệt phương án sơ bộ về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và ràng buộc trách nhiệm thực hiện các cam kết liên quan. Ủy ban cũng đề nghị tăng cường kiểm tra, giám sát trong quá trình thực hiện để bảo đảm tính tự nguyện thực chất của người dân.

Chính phủ cần lựa chọn phương án về dự án nhà ở thương mại

Đối với quy định về sử dụng đất thực hiện dự án đầu tư xây dựng nhà ở thương mại thông qua nhận chuyển quyền sử dụng đất hoặc đang có quyền sử dụng đất, cơ quan thẩm tra nhận thấy hồ sơ dự án Luật chưa đánh giá tác động, ưu điểm và hạn chế của từng phương án.

Theo Ủy ban Kinh tế và Tài chính, phương án luật hóa Nghị quyết số 171/2024/QH15 chưa làm rõ cơ sở đề xuất; tài liệu thuyết minh chính sách chưa phân tích cụ thể, trong khi Chính phủ chưa thể hiện rõ phương án lựa chọn.

Vì vậy, Ủy ban đề nghị Chính phủ thống nhất một phương án chính sách trình Quốc hội xem xét, quyết định. Trường hợp đề xuất luật hóa, Chính phủ cần báo cáo, xin ý kiến cấp có thẩm quyền về nội dung cụ thể theo yêu cầu tại Kết luận số 290/KL-UBTVQH16 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, bảo đảm cơ sở chính trị đối với nội dung lớn, nhạy cảm và phức tạp.

Bên cạnh đó, cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục hoàn thiện quy định về đăng ký đất đai, cấp giấy chứng nhận, đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số, đồng thời có giải pháp hiệu quả để giải quyết dứt điểm các trường hợp tồn đọng.

Về tài chính đất đai, giá đất, Ủy ban đề nghị Chính phủ chỉ đạo xây dựng bảng giá đất, hệ số điều chỉnh giá đất và các tỷ lệ tính nghĩa vụ tài chính phù hợp với điều kiện từng địa phương. Việc xác định giá đất cần bảo đảm khả năng tiếp cận đất đai đối với người chưa có quyền sử dụng đất, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, tạo đồng thuận trong xã hội và duy trì môi trường đầu tư, kinh doanh thuận lợi.

Đối với quản lý, sử dụng đất sau cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước, thoái vốn nhà nước và chuyển đổi đơn vị sự nghiệp công lập thành doanh nghiệp, Ủy ban đề nghị tiếp tục rà soát, hoàn thiện pháp luật, xử lý dứt điểm các vấn đề tồn đọng liên quan đến đất đai. Đồng thời, cần phân biệt cơ chế quản lý phù hợp với nguồn gốc đất trong từng trường hợp, tránh cách hiểu khác nhau khi tổ chức thực hiện.