Trao đổi với VietnamFinance, TS Nguyễn Quốc Việt - Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu kinh tế và chính sách (VEPR), Chuyên gia chính sách công, Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, trong mô hình tăng trưởng mới dựa trên năng suất và đổi mới sáng tạo, doanh nghiệp không thể chỉ theo đuổi doanh thu, lợi nhuận trước mắt mà cần chú trọng đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm, xây dựng thương hiệu và kinh doanh trên nền tảng tuân thủ pháp luật. Để làm được điều đó, bên cạnh nỗ lực tự thân, doanh nghiệp cần một môi trường chính sách đủ ổn định, khả năng tiếp cận bình đẳng các nguồn lực và cơ hội tham gia sâu hơn vào những chuỗi giá trị có sức cạnh tranh.

ĐN cần được tạo cơ hội trong suốt quá trình hoạt động

- Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân đặt ra nhiều kỳ vọng về việc khơi thông nguồn lực và tạo động lực mới cho khu vực này. Theo ông, cộng đồng doanh nghiệp cần những thay đổi gì để có thể phát huy tốt hơn vai trò trong mô hình tăng trưởng mới?

TS Nguyễn Quốc Việt: Theo tôi, trước hết cần nhìn nhận đầy đủ vai trò của doanh nghiệp tư nhân trong nền kinh tế. Doanh nghiệp không chỉ tạo ra của cải, việc làm và đóng góp ngân sách mà còn có vai trò kết nối các hộ kinh doanh, hộ nông dân với khu vực kinh tế tập thể, từ đó hình thành những sinh kế bền vững hơn.

Tuy nhiên, trong mô hình tăng trưởng mới dựa nhiều hơn vào năng suất và đổi mới sáng tạo, doanh nghiệp không thể chỉ tập trung vào doanh thu hay lợi nhuận trước mắt. Muốn phát triển bền vững, doanh nghiệp phải nâng cao năng lực cạnh tranh, đổi mới công nghệ, bảo đảm chất lượng sản phẩm và xây dựng thương hiệu. Tất cả những điều này cần được thực hiện trên nền tảng tuân thủ pháp luật, minh bạch và kinh doanh có trách nhiệm.

Với tinh thần của Nghị quyết 68, điều quan trọng là chuyển từ việc hỗ trợ doanh nghiệp ở giai đoạn khởi sự sang tháo gỡ những khó khăn mà doanh nghiệp gặp phải trong suốt quá trình hoạt động. Doanh nghiệp cần được tạo điều kiện tiếp cận vốn, đất đai, lao động và thị trường, đồng thời có cơ hội mở rộng sản xuất, kinh doanh và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị.

Đối với những doanh nghiệp lớn, Nhà nước có thể mở rộng cơ hội tham gia các dự án hạ tầng chiến lược, phát triển sản phẩm cốt lõi và những lĩnh vực quan trọng của nền kinh tế. Với cộng đồng doanh nghiệp nói chung, điều cần thiết là chính sách phải tạo được sức bật thực chất, giúp doanh nghiệp giảm rủi ro, mở rộng hoạt động và nâng tầm thương hiệu.

- Vậy đâu là những điều kiện quan trọng nhất để doanh nghiệp tư nhân yên tâm đầu tư dài hạn, thưa ông?

TS Nguyễn Quốc Việt: Theo tôi, có bốn điều kiện cần được chú trọng.

Thứ nhất là tính ổn định và khả năng dự đoán của chính sách. Đầu tư dài hạn luôn đi kèm với rủi ro, bởi doanh nghiệp phải tính toán chi phí, nhu cầu thị trường, khả năng thu hồi vốn và triển vọng kinh doanh trong nhiều năm. Vì vậy, doanh nghiệp cần một môi trường chính sách đủ ổn định để xây dựng kế hoạch đầu tư và dự báo rủi ro. Khi chính sách có tính nhất quán và khả năng dự đoán cao, doanh nghiệp sẽ có cơ sở tốt hơn để đưa ra các quyết định đầu tư dài hạn.

Thứ hai là cải cách thực chất thủ tục hành chính, các quy định và quy trình phê duyệt. Những thủ tục phức tạp, kéo dài hoặc thiếu nhất quán có thể làm tăng chi phí, khiến doanh nghiệp bỏ lỡ cơ hội kinh doanh và ngần ngại triển khai những dự án mới. Cải cách không nên chỉ dừng ở việc cắt giảm số lượng thủ tục trên giấy tờ, mà phải hướng tới việc giúp hoạt động sản xuất, kinh doanh diễn ra thuận lợi hơn trên thực tế.

Thứ ba là bảo đảm khả năng tiếp cận bình đẳng các nguồn lực. Đất đai, tín dụng và nguồn vốn với lãi suất phù hợp đều ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng triển khai dự án, mở rộng sản xuất và nắm bắt cơ hội của doanh nghiệp. Nếu khả năng tiếp cận các nguồn lực còn hạn chế hoặc thiếu bình đẳng, doanh nghiệp sẽ khó phát huy hết tiềm năng, kể cả khi có sản phẩm tốt và phương án kinh doanh khả thi.

Thứ tư là mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường trong nước và quốc tế. Chính sách không nên chỉ dừng ở những hỗ trợ nhỏ lẻ, mà cần thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị, tạo đầu ra bền vững cho doanh nghiệp. Khi có thị trường ổn định và nhìn thấy cơ hội phát triển dài hạn, doanh nghiệp mới có thêm động lực đầu tư, đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng và cải thiện năng lực cạnh tranh.

Bốn điều kiện này có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Chính sách ổn định giúp doanh nghiệp yên tâm lập kế hoạch; thủ tục thông thoáng giúp giảm chi phí thực hiện; khả năng tiếp cận bình đẳng các nguồn lực tạo điều kiện triển khai đầu tư; còn cơ hội thị trường giúp doanh nghiệp có đầu ra và động lực phát triển. Nếu thiếu một trong những yếu tố đó, hiệu quả của các chính sách hỗ trợ sẽ khó được phát huy đầy đủ.

- Ông nhấn mạnh việc mở rộng cơ hội tham gia chuỗi giá trị thay vì chỉ hỗ trợ nhỏ lẻ. Theo ông, cần hiểu yêu cầu này như thế nào trong thực tiễn phát triển doanh nghiệp tư nhân?

TS Nguyễn Quốc Việt: Theo tôi, hỗ trợ doanh nghiệp cần hướng tới việc nâng cao năng lực phát triển lâu dài, thay vì chỉ giải quyết những khó khăn trước mắt. Một doanh nghiệp có thể nhận được hỗ trợ về vốn hoặc chi phí trong một giai đoạn nhất định, nhưng nếu không có thị trường, không tìm được đối tác và không tham gia được vào các chuỗi cung ứng thì khả năng phát triển vẫn rất hạn chế.

Điều doanh nghiệp cần là cơ hội tham gia vào những chuỗi giá trị có khả năng tạo ra giá trị gia tăng cao hơn. Khi tham gia sâu vào chuỗi, doanh nghiệp có cơ hội tiếp cận thị trường, học hỏi phương thức quản trị, cải thiện công nghệ và nâng cao tiêu chuẩn sản xuất. Quá trình đó giúp doanh nghiệp từng bước nâng cao năng lực cạnh tranh, thay vì phụ thuộc lâu dài vào các chương trình hỗ trợ.

Với doanh nghiệp lớn, cần tạo điều kiện để họ tham gia các dự án hạ tầng chiến lược, phát triển sản phẩm cốt lõi và đảm nhận vai trò dẫn dắt ở những lĩnh vực phù hợp. Nhưng sự phát triển của doanh nghiệp lớn không nên tách rời cộng đồng doanh nghiệp nhỏ và vừa. Những doanh nghiệp dẫn dắt cần tạo ra cơ hội để các doanh nghiệp khác tham gia vào chuỗi cung ứng, cung cấp sản phẩm, dịch vụ và từng bước nâng cao năng lực.

Mục tiêu cuối cùng không chỉ là có một số doanh nghiệp lớn mạnh riêng lẻ, mà là hình thành được những chuỗi liên kết đủ sức cạnh tranh. Trong đó, các doanh nghiệp có thể bổ trợ cho nhau, chia sẻ cơ hội thị trường và cùng nâng cao giá trị tạo ra trong nền kinh tế.

Chất lượng sản phẩm và sự minh bạch quyết định khả năng vươn ra thế giới

- Với những doanh nghiệp sản xuất sản phẩm truyền thống, việc đưa hàng hóa ra thị trường quốc tế thường gặp không ít thách thức. Theo ông, đâu là yếu tố quyết định để sản phẩm Việt Nam có thể cạnh tranh bền vững?

TS Nguyễn Quốc Việt: Theo tôi, trước hết phải bảo đảm chất lượng sản phẩm đồng đều và ổn định. Doanh nghiệp không thể chỉ có một vài lô hàng đạt chất lượng cao hoặc duy trì tiêu chuẩn tốt trong một thời điểm nhất định rồi cho rằng mình đã đáp ứng được yêu cầu của thị trường quốc tế. Muốn xây dựng uy tín, chất lượng phải được duy trì trong suốt quá trình sản xuất và cung ứng.

Đặc biệt, uy tín của một sản phẩm Việt Nam có thể bị ảnh hưởng nếu những đơn vị cùng ngành không duy trì được chất lượng và tiêu chuẩn chung. Khi khách hàng quốc tế đánh giá sản phẩm đến từ một quốc gia hoặc một ngành hàng, những trải nghiệm không tốt với một nhà cung cấp có thể ảnh hưởng đến niềm tin đối với các doanh nghiệp khác.

Vì vậy, bên cạnh nỗ lực của từng doanh nghiệp, cần có sự phối hợp của cả cộng đồng ngành hàng và vai trò của Nhà nước trong việc xây dựng, đồng bộ hóa tiêu chuẩn cũng như kiểm soát chất lượng sản phẩm. Các doanh nghiệp cần nhận thức rằng việc giữ uy tín không chỉ là lợi ích riêng của từng đơn vị, mà còn liên quan đến hình ảnh và năng lực cạnh tranh chung của ngành hàng Việt Nam.

Đây không phải nhiệm vụ mà một doanh nghiệp đơn lẻ có thể giải quyết đầy đủ. Để đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao của thị trường, cần có sự liên kết giữa các doanh nghiệp trong chuỗi giá trị, từ khâu nguyên liệu, sản xuất đến phân phối. Khi các mắt xích cùng tuân thủ những tiêu chuẩn chung, khả năng bảo đảm chất lượng và đáp ứng yêu cầu của khách hàng sẽ tốt hơn.

- Chuyển đổi xanh và chuyển đổi số có thể hỗ trợ doanh nghiệp như thế nào trong quá trình nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị?

TS Nguyễn Quốc Việt: Theo tôi, chuyển đổi xanh và chuyển đổi số có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Chuyển đổi công nghệ không chỉ nhằm tăng sản lượng mà còn phải giúp doanh nghiệp tiết kiệm tài nguyên, sử dụng lao động hiệu quả hơn và nâng cao giá trị sản phẩm.

Trong khi đó, công nghệ số có thể hỗ trợ doanh nghiệp minh bạch hóa thông tin sản phẩm, kể câu chuyện thương hiệu và chứng minh những thay đổi trong quy trình sản xuất với khách hàng. Đây là điều quan trọng khi người tiêu dùng và đối tác ngày càng quan tâm đến nguồn gốc sản phẩm, phương thức sản xuất và các tiêu chuẩn mà doanh nghiệp tuân thủ.

Vì vậy, chuyển đổi số cần được nhìn nhận như một công cụ giúp doanh nghiệp cải thiện quản trị, nâng cao tính minh bạch và tăng khả năng kết nối với đối tác. Khi kết hợp với chuyển đổi xanh và việc tuân thủ các tiêu chuẩn chất lượng, doanh nghiệp sẽ có thêm điều kiện để đáp ứng yêu cầu của thị trường trong nước cũng như quốc tế.

- Theo ông, doanh nhân thế hệ mới cần thay đổi tư duy và cách thức kinh doanh như thế nào để tạo dựng năng lực cạnh tranh dài hạn?

TS Nguyễn Quốc Việt: Tôi cho rằng năng lực cạnh tranh dài hạn bắt đầu từ cách doanh nghiệp làm ăn. Tuân thủ pháp luật, minh bạch và kinh doanh có trách nhiệm không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro mà còn tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững.

Trong môi trường kinh doanh ngày càng đòi hỏi cao về chất lượng và trách nhiệm, doanh nghiệp cần coi sự minh bạch là một phần trong năng lực cạnh tranh. Khi thông tin được công khai rõ ràng, quy trình sản xuất được kiểm soát và các cam kết được thực hiện nhất quán, doanh nghiệp sẽ thuận lợi hơn trong việc xây dựng niềm tin với khách hàng, đối tác và nhà đầu tư.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần chủ động đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và cải thiện giá trị sản phẩm. Đổi mới không chỉ để sản xuất nhiều hơn, mà còn phải tạo ra sản phẩm tốt hơn, sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn và đáp ứng tốt hơn nhu cầu thị trường.

Một yếu tố khác là phát huy bản sắc Việt Nam trong sản phẩm và dịch vụ. Điều này không chỉ áp dụng với các ngành nghề truyền thống, mà cả những lĩnh vực công nghệ hiện đại. Bản sắc có thể trở thành một lợi thế nếu được kết hợp với chất lượng, công nghệ và cách thức quản trị phù hợp.

Tuy nhiên, không doanh nghiệp nào có thể phát triển bền vững nếu chỉ hoạt động đơn lẻ và khép kín. Doanh nghiệp cần biết liên kết, chia sẻ nguồn lực và hợp tác với những đơn vị khác để mở rộng cơ hội kinh doanh. Đây cũng là lý do vai trò của các hiệp hội ngành hàng và hiệp hội doanh nghiệp cần được phát huy mạnh mẽ hơn.

- Ông kỳ vọng vai trò của các hiệp hội doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng sẽ được phát huy như thế nào để hỗ trợ khu vực kinh tế tư nhân trong giai đoạn tới?

TS Nguyễn Quốc Việt: Tôi kỳ vọng các hiệp hội ngành hàng và hiệp hội doanh nghiệp ở cả cấp trung ương lẫn địa phương sẽ đóng vai trò kết nối, chia sẻ nguồn lực và thúc đẩy liên kết giữa các doanh nghiệp.

Các hiệp hội có thể hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thông tin thị trường, nâng cao nhận thức về tiêu chuẩn chất lượng, thúc đẩy việc thực hiện các yêu cầu về môi trường, xã hội và quản trị, đồng thời tạo điều kiện để các doanh nghiệp tìm kiếm đối tác trong cùng chuỗi giá trị.

Đặc biệt, cần thúc đẩy sự kết nối giữa doanh nghiệp lớn với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Doanh nghiệp lớn có thể đóng vai trò dẫn dắt về thị trường, tiêu chuẩn, công nghệ và phương thức quản trị; trong khi doanh nghiệp nhỏ và vừa có cơ hội tham gia sâu hơn vào các khâu sản xuất, cung ứng sản phẩm và dịch vụ.

Nếu những liên kết này được hình thành một cách thực chất, doanh nghiệp nhỏ và vừa sẽ có thêm cơ hội nâng cao năng lực, mở rộng thị trường và từng bước tham gia vào những chuỗi cung ứng có giá trị cao hơn. Đồng thời, doanh nghiệp lớn cũng có thể phát triển mạng lưới đối tác và nâng cao khả năng cạnh tranh của chính mình.

Tôi cho rằng mục tiêu không chỉ là tạo ra những doanh nghiệp lớn mạnh riêng lẻ, mà phải hình thành được những chuỗi liên kết đủ sức cạnh tranh. Đây là điều kiện để khu vực kinh tế tư nhân đóng góp hiệu quả hơn vào quá trình nâng cao năng suất, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển nền kinh tế trong giai đoạn mới.

Trân trọng cảm ơn ông!