Sau 40 năm Đổi mới, Việt Nam đạt nhiều thành tựu quan trọng, song mô hình phát triển đến nay dần bộc lộ những hạn chế, tăng trưởng còn dựa nhiều vào vốn, tài nguyên và lao động giá rẻ; nhân lực, công nghệ và đổi mới sáng tạo ở một số doanh nghiệp chưa đáp ứng yêu cầu. Khi nguồn lao động giá rẻ không còn là lợi thế, doanh nghiệp Việt Nam phải chuyển sang cạnh tranh bằng năng suất, chất lượng và khả năng vươn lên làm chủ chuỗi giá trị.

Đây cũng là yêu cầu mà Nghị quyết số 19-NQ/TW về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam đặt ra với mục tiêu xác lập mô hình tăng trưởng mới, hiện đại hóa các động lực truyền thống, từng bước chuyển sang mô hình phát triển tự cường, sáng tạo, nhân văn, bền vững và hội nhập, phù hợp từng giai đoạn.

Từ tham gia đến làm chủ chuỗi giá trị

Nghị quyết số 19-NQ/TW xác định doanh nghiệp - lực lượng trực tiếp tạo ra giá trị cho nền kinh tế - phải là trung tâm của quá trình đổi mới; chuyển từ cạnh tranh bằng chi phí sang năng suất, công nghệ, chất lượng và khả năng đáp ứng thị trường; từ hoạt động đơn lẻ sang liên kết trong hệ sinh thái công nghiệp; từ tham gia sang làm chủ, từng bước dẫn dắt chuỗi giá trị. Đây không chỉ là sự chuyển đổi về động lực tăng trưởng, mà còn là đổi mới tư duy, cách kết nối, huy động và sử dụng các nguồn lực giúp nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo thêm giá trị cho nền kinh tế.

Tuy nhiên, không nhiều doanh nghiệp có thể tự mình đáp ứng đầy đủ các yêu cầu nêu trên mà cần liên kết, chia sẻ công nghệ, vốn, thị trường và kinh nghiệm quản trị để hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh.

Tổng Giám đốc Tập đoàn Dệt may Việt Nam (Vinatex) Cao Hữu Hiếu cho biết, Vinatex đang đẩy mạnh liên kết, từng bước làm chủ công nghệ và từng bước nắm giữ những “mắt xích” có giá trị cao hơn trong chuỗi; đồng thời hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ nâng cao năng suất, phát triển sản phẩm riêng, hướng tới hoàn thiện chuỗi từ thiết kế, cung ứng nguyên phụ liệu đến sản xuất thành phẩm. Cách làm này nâng cao giá trị của doanh nghiệp, từng bước hình thành hệ sinh thái đủ năng lực đáp ứng trọn gói yêu cầu của các đối tác, tăng cường sức cạnh tranh của ngành dệt may Việt Nam trên trường quốc tế.

Tập đoàn Hóa chất Việt Nam (Vinachem) lại chọn một hướng đi khác, làm chủ công nghệ, đẩy mạnh nghiên cứu và đầu tư thực chất cho khoa học, công nghệ và con người.

Theo Chủ tịch Hội đồng thành viên Vinachem Phùng Quang Hiệp, Vinachem đang đầu tư Trung tâm Nghiên cứu phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc (Hà Nội), quy mô khoảng 3ha, tổng vốn khoảng 1.500 tỷ đồng, nhằm kết nối doanh nghiệp với viện nghiên cứu, trường đại học và các đối tác công nghệ, tiến tới thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu thành các sản phẩm. Đây được kỳ vọng là nền tảng để Vinachem nâng cao khả năng tự chủ nguyên liệu, làm chủ công nghệ lõi, tăng năng suất và từng bước khẳng định vai trò nòng cốt trong ngành hóa chất, phân bón.

Đổi mới mô hình phát triển không chỉ đặt ra nhiệm vụ cho các doanh nghiệp trực tiếp sản xuất, mà cả những doanh nghiệp cung cấp hạ tầng, dịch vụ thiết yếu cũng phải thay đổi cách vận hành.

Tổng Giám đốc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) Nguyễn Anh Tuấn cho biết, EVN đã đầu tư phát triển nguồn, lưới điện, nâng cao năng lực truyền tải và chuẩn bị hạ tầng cho các lĩnh vực công nghệ cao, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, trung tâm dữ liệu và giao thông điện hóa.

EVN cũng chuyển mạnh sang quản trị dựa trên dữ liệu, đẩy nhanh tự động hóa, ứng dụng AI, IoT và Big Data trong vận hành lưới điện, dự báo phụ tải và xây dựng hệ thống quản lý năng lượng thông minh; đồng thời tinh gọn bộ máy, tăng phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm.

Cùng với đó, EVN thúc đẩy chuyển đổi xanh, áp dụng các tiêu chí ESG, nâng hiệu suất, giảm tổn thất và tăng khả năng tích hợp năng lượng tái tạo... nhằm chủ động đi trước để đáp ứng các ngành kinh tế mới.

Nâng tầm cho doanh nghiệp

Câu chuyện của Vinatex, Vinachem và EVN cho thấy, doanh nghiệp không phải là đối tượng thụ hưởng, mà đang là chủ thể trực tiếp thực hiện Nghị quyết số 19-NQ/TW. Quan trọng hơn là các doanh nghiệp cần làm chủ những khâu có giá trị gia tăng cao trong chuỗi cung ứng, nắm giữ công nghệ lõi, xây dựng thương hiệu và đổi mới tư duy đầu tư, từ đó có thể trở thành hạt nhân dẫn dắt chuỗi, tạo động lực để các doanh nghiệp khác nâng cấp năng lực và cùng phát triển.

Nhưng nếu chỉ dựa vào “đầu tàu” sẽ khó duy trì khả năng dẫn dắt khi phía sau vẫn là hệ thống doanh nghiệp yếu về nhân lực, công nghiệp hỗ trợ và công nghệ. Do đó, doanh nghiệp nhỏ và vừa trước hết cần chủ động nâng cao năng lực, từng bước chuyển lên những khâu có giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi; phải coi nghiên cứu và phát triển, sở hữu trí tuệ, dữ liệu, công nghệ, đào tạo nhân lực và chuyển đổi số không phải là chi phí, mà là khoản đầu tư cho năng lực cạnh tranh dài hạn.

Đây là khác biệt giữa một lực lượng doanh nghiệp chỉ đông về số lượng và một lực lượng doanh nghiệp mạnh về trình độ, năng lực. Khi liên kết đạt hiệu quả với sự tham gia của các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp, sức mạnh cộng hưởng của cả hệ sinh thái mới được phát huy đầy đủ.

Để các liên kết trở thành thực chất, chính sách có vai trò quan trọng giúp kiến tạo môi trường và động lực cho doanh nghiệp hợp tác.

Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) Đậu Anh Tuấn kiến nghị, Nhà nước cần tiếp tục tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế, môi trường kinh doanh, đồng thời hoàn thiện chính sách hỗ trợ công nghệ, vốn, đổi mới sáng tạo và liên kết doanh nghiệp.

Với các dự án lớn, ưu đãi cần gắn với yêu cầu phát triển nhà cung cấp trong nước và tỷ lệ nội địa hóa thực chất, đi kèm cơ chế kiểm chứng cụ thể thay vì chỉ dừng ở cam kết.

Cùng với đó, cần tài trợ chuỗi cung ứng, giúp các nhà cung cấp nhỏ tiếp cận vốn dựa trên hợp đồng và các khoản phải thu từ doanh nghiệp đầu chuỗi. Khi đó, năng lực và uy tín của doanh nghiệp lớn có thể trở thành “đòn bẩy” giúp doanh nghiệp nhỏ tiếp cận vốn thuận lợi hơn, từ đó củng cố sức mạnh của cả chuỗi cung ứng.

Chỉ khi năng lực của từng doanh nghiệp được nâng cao, các mắt xích liên kết chặt chẽ hơn và hệ sinh thái đủ sức cộng hưởng, thì những động lực tăng trưởng mới sẽ không chỉ còn là kỳ vọng, mà trở thành năng lực thật sự của nền kinh tế. Đây mới là mục tiêu của quá trình đổi mới mô hình phát triển đất nước.