Thông tin được bà Vũ Thị Hằng, Trưởng ban kiêm Phó Tổng Thư ký Ban Thư ký tố tụng Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), chia sẻ tại "Đối thoại Trọng tài Việt Nam - Trung Quốc: Tranh chấp xây dựng, góc nhìn từ tổ chức giải quyết tranh chấp và thực tiễn xuyên biên giới", tổ chức tại Bắc Kinh ngày 16/9 trong khuôn khổ "Tuần lễ Trọng tài Trung Quốc 2026".

Theo đó, VIAC đã thụ lý 532 vụ tranh chấp trong năm 2025, với 48,5% vụ việc có yếu tố FDI hoặc nước ngoài. Bà Hằng cho biết tính quốc tế và sự linh hoạt trong tố tụng tại VIAC còn được thể hiện qua khả năng lựa chọn trọng tài viên Việt Nam hoặc nước ngoài, luật áp dụng, ngôn ngữ, địa điểm xét xử và phương thức tổ chức phiên họp phù hợp với đặc thù từng vụ việc.

Khi đầu tư xuyên biên giới kéo theo rủi ro tranh chấp

Số liệu trên được đặt trong bối cảnh hoạt động đầu tư, thương mại và xây dựng xuyên biên giới ngày càng đa dạng. Phát biểu tại sự kiện, ông Vũ Ánh Dương, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký VIAC cho rằng, doanh nghiệp Việt Nam và Trung Quốc ngày càng gia tăng hiện diện trong các hoạt động đầu tư, thương mại, xây dựng và phát triển cơ sở hạ tầng tại thị trường của nhau.

Cùng với cơ hội kinh doanh, quá trình này đặt ra yêu cầu ngày càng cao về hiểu biết hệ thống pháp luật, thực tiễn hợp đồng, phân bổ rủi ro cũng như lựa chọn cơ chế phòng ngừa và giải quyết tranh chấp phù hợp.

Đáng chú ý, xây dựng là một trong những lĩnh vực có tỷ trọng tranh chấp lớn tại VIAC. Năm 2025, xây dựng đứng thứ hai trong số các lĩnh vực tranh chấp được VIAC thụ lý. Các bên tranh chấp đến từ Trung Quốc trong nhiều năm cũng thuộc nhóm quốc tịch nước ngoài có số lượng vụ việc đáng kể tại VIAC

Theo các chuyên gia tại đối thoại, đặc thù của dự án xây dựng nằm ở quy mô đầu tư lớn, thời gian thực hiện dài, yêu cầu kỹ thuật cao và sự tham gia của nhiều chủ thể trong những cấu trúc hợp đồng phức tạp. Với các dự án xuyên biên giới, những yếu tố này còn gắn với sự khác biệt về hệ thống pháp luật, tập quán hợp đồng và cách thức quản trị dự án giữa các quốc gia.

Do đó, tranh chấp xây dựng không chỉ là câu chuyện pháp lý mà còn liên quan tới kỹ thuật, quản lý dự án, quản trị hợp đồng và việc thực hiện nghĩa vụ của các bên.

Từ thực tiễn này, vấn đề được đặt ra tại cuộc đối thoại không chỉ là xử lý tranh chấp sau khi phát sinh, mà còn là nhận diện rủi ro và phòng ngừa ngay từ giai đoạn chuẩn bị, triển khai dự án.

Quản trị hợp đồng để giảm rủi ro

Tại phiên thảo luận chuyên sâu "Quản trị hợp đồng chiến lược, giảm thiểu rủi ro, phòng ngừa và giải quyết tranh chấp phát sinh từ các dự án xây dựng", các chuyên gia Việt Nam và Trung Quốc đã trao đổi về những tranh chấp thường gặp trong các dự án xây dựng và cơ sở hạ tầng có sự tham gia của các chủ thể hai nước, từ tranh chấp về giá trị, chậm tiến độ, hồ sơ kỹ thuật và chứng cứ đến những bất cập có thể phát sinh khi áp dụng các điều khoản hợp đồng mẫu, đặc biệt là FIDIC (Liên đoàn Quốc tế các Kỹ sư Tư vấn), trong bối cảnh pháp luật Việt Nam.

Một nội dung khác được bàn thảo là việc thiết kế điều khoản hợp đồng và cơ chế giải quyết tranh chấp ngay từ đầu dự án, hiệu quả của Dispute Board/DAAB, cùng những lưu ý khi yêu cầu công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài tại Việt Nam.

Qua trao đổi, các chuyên gia nhấn mạnh quản trị tranh chấp hiệu quả cần bắt đầu từ quản trị hợp đồng, quản lý chứng cứ và phân bổ rủi ro, thay vì chỉ tập trung xử lý khi tranh chấp đã bước vào tố tụng trọng tài.

Ở góc nhìn về giải quyết tranh chấp xây dựng, ông Nguyễn Nam Trung, Chủ tịch Hội Pháp luật Xây dựng Việt Nam (SCLVN), Trọng tài viên VIAC, đề xuất 3 hướng phát triển gồm nâng cao năng lực đội ngũ chuyên gia ADR, tăng cường nhận thức và kỹ năng của các bên sử dụng, đồng thời thúc đẩy hợp tác Việt Nam - Trung Quốc về pháp luật xây dựng, hợp đồng và giải quyết tranh chấp.

Trong khi đó, TS. Huang Zhenda, Chủ tịch Beijing DHH Law Firm, cho rằng các dự án xây dựng có tính chất phức tạp, kéo dài và liên quan đến nhiều chủ thể. Khi có yếu tố xuyên biên giới, các vấn đề về pháp luật áp dụng, phân bổ trách nhiệm, xác định thiệt hại và lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp càng được đặt ra, trong đó trọng tài ngày càng đóng vai trò quan trọng đối với tranh chấp xây dựng xuyên biên giới.

Với 532 vụ tranh chấp được VIAC thụ lý trong năm 2025 và gần một nửa có yếu tố FDI hoặc nước ngoài, thực tiễn được chia sẻ tại đối thoại cho thấy yêu cầu quản trị rủi ro pháp lý đang gắn ngày càng chặt với hoạt động đầu tư, kinh doanh xuyên biên giới.

Đối với doanh nghiệp, câu chuyện vì thế không chỉ nằm ở việc lựa chọn một cơ chế giải quyết tranh chấp khi có sự cố. Việc nhận diện rủi ro, hoàn thiện hợp đồng, phân bổ trách nhiệm và quản lý chứng cứ ngay từ đầu dự án được đặt trong cùng một bài toán quản trị. Đây cũng là hướng VIAC cùng SCLVN và DHH kỳ vọng thúc đẩy thông qua tăng cường trao đổi giữa cộng đồng trọng tài, pháp lý và xây dựng Việt Nam - Trung Quốc.