Giảm lãi suất cho vay: 'Không thể chỉ trông chờ hạ lãi suất huy động'

Trong bối cảnh nền kinh tế hướng tới mục tiêu tăng trưởng cao, nhu cầu vốn phục vụ sản xuất, kinh doanh ngày càng lớn. Lãi suất cho vay trở thành yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng mở rộng đầu tư của doanh nghiệp. Tuy nhiên, việc giảm chi phí vốn cần được đặt trong tổng thể yêu cầu bảo đảm thanh khoản, an toàn hệ thống và ổn định kinh tế vĩ mô.

Điều hành lãi suất là việc rất khó

Tại tọa đàm “Giảm lãi suất: Dư địa và giải pháp hỗ trợ tăng trưởng 2 con số”, theo ông Đào Minh Tú - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam (VNBA), lãi suất trước hết là “giá cả” của quan hệ cung - cầu vốn trong nền kinh tế. Vì vậy, diễn biến lãi suất chịu tác động của các quy luật thị trường, đặc biệt là quan hệ cung - cầu, đồng thời phụ thuộc vào điều kiện kinh tế trong từng giai đoạn và định hướng điều hành của Chính phủ, cơ quan quản lý và ngân hàng trung ương.

“Có thể nói điều hành lãi suất là rất khó, nó tác động một cách trực tiếp đến tất cả mọi hoạt động kinh tế trong đời sống kinh tế hiện nay”, ông Tú nhấn mạnh.

Một trong những điểm khó nhất nằm ở sự xung đột lợi ích giữa các chủ thể trên thị trường khi người gửi tiền luôn mong muốn lãi suất cao để khoản tiền nhàn rỗi sinh lời tốt hơn. Ngược lại, doanh nghiệp và người đi vay lại muốn lãi suất càng thấp càng tốt để giảm chi phí vốn, qua đó cải thiện lợi nhuận và mở rộng hoạt động sản xuất, kinh doanh.

“Trong khi đó, ngân hàng thương mại đứng ở giữa với vai trò trung gian tài chính, huy động vốn để cho vay. Bởi vậy, ngân hàng vừa phải đáp ứng nhu cầu của người gửi tiền, vừa phải đưa ra mức lãi suất cho vay đủ hấp dẫn đối với doanh nghiệp, đồng thời phải đảm bảo an toàn trong hoạt động. Ngân hàng các ngân hàng thương mại cũng không muốn có mức lãi suất cao”, ông Tú nói.

Tuy nhiên, ông Tú cho rằng trong trường hợp ngân hàng thiếu vốn hoặc cần đảm bảo thanh khoản, việc tăng lãi suất huy động có thể trở thành yêu cầu bắt buộc để thu hút tiền gửi và tạo nguồn vốn cho vay.

“Nếu như anh thiếu vốn, anh cần vốn, anh phải huy động cao để có nhiều người quan tâm, nhiều người gửi tiền và thanh khoản của anh nếu như không đáp ứng được thì anh phải tăng lãi suất lên để huy động”, ông Tú phân tích.

Ngược lại, nếu ngân hàng huy động vốn với chi phí cao nhưng cho vay với lãi suất quá thấp, bài toán kinh doanh cũng trở nên khó khăn. Bản chất của hoạt động ngân hàng là cần có một khoảng chênh lệch nhất định giữa lãi suất huy động và lãi suất cho vay để trang trải chi phí, đảm bảo an toàn hoạt động và duy trì lợi nhuận tối thiểu.

Trong khi đó, TS Nguyễn Tú Anh - Giám đốc Nghiên cứu Chính sách vĩ mô, Trường Đại học VinUni cho rằng cho rằng, về bản chất, lãi suất cũng là giá cả và giá chỉ có thể giảm bền vững khi cạnh tranh gia tăng.

“Khi một ngân hàng giảm giá vốn vay so với đối thủ, ngân hàng có thể giành thêm thị phần. Dù biên lợi nhuận trên mỗi khoản vay giảm, quy mô khách hàng và dư nợ tăng lên có thể giúp tổng lợi nhuận được cải thiện”, ông Tú Anh nói.

Tuy nhiên, theo vị chuyên gia để tạo ra cạnh tranh thực chất, cần đặt các ngân hàng dưới những tiêu chuẩn an toàn nghiêm ngặt hơn, đặc biệt là yêu cầu về vốn tối thiểu, tỷ lệ an toàn vốn và các tiêu chuẩn đối với những ngân hàng có tầm quan trọng hệ thống. Khi đáp ứng được các yêu cầu an toàn, các ngân hàng sẽ có điều kiện cạnh tranh lành mạnh hơn.

Bên cạnh yếu tố cạnh tranh, ông Tú Anh lưu ý lãi suất cho vay được cấu thành từ nhiều loại chi phí, không chỉ riêng chi phí huy động vốn.

Cụ thể, ngoài chi phí vốn, ngân hàng còn phải tính đến chi phí quản lý, chi phí dự phòng rủi ro và mức lợi nhuận kỳ vọng. Trong đó, chi phí quản lý đang được các ngân hàng nỗ lực cắt giảm thông qua tự động hóa, số hóa và ứng dụng trí tuệ nhân tạo.

Tuy nhiên, theo ông, yếu tố có tác động đáng kể đến mặt bằng lãi suất chính là chi phí rủi ro tín dụng.

Để minh họa, TS Nguyễn Tú Anh dẫn quy định về trích lập dự phòng đối với các khoản nợ. Khi một khoản vay chuyển từ nhóm 2 sang nhóm 3, tỷ lệ trích lập dự phòng tăng từ 5% lên 20%. Nếu khoản vay tiếp tục chuyển từ nhóm 3 sang nhóm 4, tỷ lệ dự phòng tăng từ 20% lên 50%.

Điều này đồng nghĩa, khi chất lượng khoản vay suy giảm, ngân hàng phải dành nguồn lực lớn hơn để bù đắp rủi ro, khiến chi phí cho vay tăng lên.

Đáng chú ý, ông Tú Anh cho rằng tốc độ tăng trưởng tín dụng cao cũng có thể kéo theo rủi ro này. Khi nền kinh tế phát triển nhanh, nhu cầu vốn của doanh nghiệp và người dân tăng mạnh, tín dụng được đẩy ra thị trường với tốc độ cao hơn. Cùng với đó, rủi ro đối với các khoản vay cũng có thể gia tăng, kéo theo chi phí dự phòng của ngân hàng tăng lên. “Có thể giảm về lãi suất huy động nhưng chưa chắc đã bù được” chi phí phòng ngừa rủi ro", ông phân tích.

Muốn giảm lãi suất, ngân hàng phải chấp nhận giảm biên lợi nhuận

Theo ông Tú Anh, nếu tín dụng tăng quá nhanh, việc đồng thời giảm lãi suất huy động chưa chắc đủ để kéo giảm lãi suất cho vay, bởi ngân hàng vẫn phải đối mặt với áp lực chi phí dự phòng ngày càng lớn.

Để giảm lãi suất, hỗ trợ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, TS Nguyễn Tú Anh cho rằng, cần triển khai đồng bộ các giải pháp, trong đó việc hạ lãi suất phải được đặt trên nền tảng cải thiện các yếu tố cấu thành chi phí vốn của ngân hàng. Theo ông, muốn giảm lãi suất một cách bền vững cần tập trung vào ba hướng chính.

Thứ nhất, thúc đẩy cạnh tranh trong hệ thống ngân hàng nhưng phải đi đôi với việc bảo đảm các tiêu chuẩn an toàn. Khi cạnh tranh được tăng cường, các ngân hàng sẽ có động lực tối ưu hóa hoạt động, tiết giảm chi phí và cải thiện hiệu quả kinh doanh. Tuy nhiên, quá trình này cần được thực hiện trong khuôn khổ các quy định về vốn, tỷ lệ an toàn và những tiêu chuẩn cần thiết nhằm bảo đảm sự ổn định của hệ thống tài chính.

Thứ hai, cần kiểm soát và giảm thiểu rủi ro trong toàn hệ thống ngân hàng, qua đó tiết giảm chi phí dự phòng rủi ro tín dụng. Theo TS Nguyễn Tú Anh, đây là yếu tố có ý nghĩa quan trọng bởi chi phí dự phòng là một trong những cấu phần ảnh hưởng trực tiếp đến mặt bằng lãi suất cho vay. Khi chất lượng tín dụng được cải thiện, rủi ro phát sinh nợ xấu giảm xuống, các ngân hàng sẽ có thêm dư địa để hạ lãi suất mà không phải đánh đổi quá nhiều về hiệu quả hoạt động.

Thứ ba, sau khi các yếu tố về cạnh tranh, chất lượng tín dụng và chi phí rủi ro được cải thiện, mới tính đến việc giảm lãi suất huy động. Việc hạ lãi suất huy động có thể giúp giảm chi phí đầu vào của ngân hàng, nhưng nếu chỉ tập trung vào giải pháp này mà chưa xử lý những vấn đề căn bản của hệ thống thì khả năng giảm lãi suất cho vay sẽ khó đạt được như kỳ vọng.

TS Nguyễn Tú Anh cũng nhấn mạnh, trong trường hợp muốn lãi suất cho vay giảm sâu hơn để hỗ trợ doanh nghiệp và nền kinh tế, các ngân hàng cần chia sẻ khó khăn thông qua việc thu hẹp biên lãi ròng (NIM). Điều này đồng nghĩa với việc các ngân hàng phải chấp nhận giảm phần chênh lệch giữa thu nhập lãi và chi phí lãi, qua đó dành thêm dư địa để giảm chi phí vốn cho khách hàng vay.

Tuy nhiên, ông lưu ý, thu hẹp NIM là quyết định gắn trực tiếp với hiệu quả kinh doanh và lợi nhuận của từng ngân hàng. Đây là lựa chọn mang tính thị trường, phụ thuộc vào chiến lược và khả năng tài chính của mỗi tổ chức tín dụng, do đó Nhà nước không thể can thiệp trực tiếp để yêu cầu các ngân hàng giảm phần lợi nhuận này.

Theo TS Nguyễn Tú Anh, giảm lãi suất không đơn thuần là yêu cầu các ngân hàng hạ lãi suất huy động hoặc cho vay, mà cần giải quyết đồng thời bài toán cạnh tranh, chất lượng tín dụng và chi phí rủi ro. Khi những yếu tố này được cải thiện, hệ thống ngân hàng mới có thể hình thành dư địa giảm lãi suất thực chất và bền vững hơn, qua đó hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận vốn và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.