Những số liệu công bố tại Diễn đàn Doanh nghiệp Việt Nam – Uganda cho thấy quan hệ kinh tế song phương 2 nước vẫn còn tương đối nhỏ.

Kim ngạch thương mại hai chiều đã tăng từ 22,1 triệu USD năm 2024 lên khoảng 95,47 triệu USD năm 2025, tức hơn bốn lần chỉ sau một năm. Trong đó, Uganda nhập khẩu 45,62 triệu USD hàng hóa từ Việt Nam và xuất khẩu sang Việt Nam 49,85 triệu USD, chủ yếu là cà phê, bông và thịt.

Ở chiều đầu tư, doanh nghiệp Việt Nam đã cam kết khoảng 40 triệu USD tại Uganda, chủ yếu trong khai khoáng và xây dựng. Ba Dinh JSC cho biết đã cam kết 35 triệu USD cho hoạt động thăm dò vàng và kim loại màu, trong khi ATAD Steel đã đầu tư khoảng 500.000 USD vào lĩnh vực xây dựng.

Đằng sau sự dịch chuyển này là chiến lược tham vọng của Uganda nhằm tăng quy mô nền kinh tế lên khoảng 500 tỷ USD vào năm 2040. Quốc gia Đông Phi xác định công nghiệp hóa nông nghiệp, du lịch, công nghiệp dựa trên khoáng sản, dầu khí, khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo là những động lực chính. Trong quá trình đó, Uganda nhìn nhận kinh nghiệm phát triển của Việt Nam như một mô hình đáng tham khảo, đặc biệt ở khả năng chuyển từ xuất khẩu nguyên liệu sang sản xuất và chế biến có giá trị gia tăng cao hơn. Trong đó cà phê và sữa là 2 điểm nối quan trọng và khả thi nhất.

Cà phê có thể trở thành điểm nối lớn nhất

Cà phê là một trong những lĩnh vực thể hiện rõ nhất tính bổ trợ giữa hai nền kinh tế.

Uganda hiện là một trong những nhà sản xuất cà phê lớn của châu Phi, trong khi Việt Nam đã xây dựng được một chuỗi giá trị tương đối hoàn chỉnh từ trồng trọt, cơ giới hóa, chế biến đến xuất khẩu. Chính vì vậy, thay vì chỉ tìm kiếm đầu ra cho hạt cà phê Uganda, các doanh nghiệp nước này đang đặt vấn đề học hỏi và nhập khẩu cả công nghệ, thiết bị lẫn mô hình tổ chức sản xuất từ Việt Nam.

Ông Duncan Abigaba, đại diện Inspire Africa Coffee, cho biết phía Uganda quan tâm tới hàng loạt khâu trong chuỗi giá trị cà phê Việt Nam, từ phân bón, hệ thống tưới, thiết bị sấy, công nghệ sau thu hoạch cho tới mô hình hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ và vừa, nguồn nhân lực cho chế biến cà phê hòa tan và hệ sinh thái tận dụng phụ phẩm cà phê.

Theo ông Abigaba, Uganda hiện sản xuất và xuất khẩu khoảng 8 triệu bao cà phê, mang về khoảng 2,4 tỷ USD. Điểm nghẽn nằm ở chỗ phần lớn sản lượng vẫn được xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu thô. Vì vậy, mục tiêu lớn hơn của nước này là tăng tỷ lệ chế biến sâu và gia tăng giá trị thay vì đơn thuần mở rộng sản lượng.

Đây cũng chính là khoảng trống mà doanh nghiệp Việt Nam có thể tham gia. Công ty Cổ phần Cơ khí Vina Nha Trang cho biết đã xuất khẩu lượng lớn máy móc, thiết bị cơ khí nông nghiệp sang châu Phi, trong đó Uganda là một thị trường trọng điểm. Giá trị xuất khẩu của doanh nghiệp vào Uganda trong giai đoạn 2023–2026 đạt xấp xỉ 4 triệu USD, với khách hàng gồm các doanh nghiệp hoạt động trong chuỗi cà phê như Kyagalanyi Coffee, Inspire Africa Establishments và Deluxe Commodities.

Theo ông Nguyễn Tấn Huy, Phó Tổng Giám đốc Vina Nha Trang, nhu cầu đầu tư vào công nghệ sau thu hoạch tại Uganda đang gia tăng nhằm giảm tổn thất, cải thiện chất lượng và nâng giá trị xuất khẩu.

Sau bước xuất khẩu thiết bị, doanh nghiệp này muốn tiến sâu hơn thông qua việc xây dựng mạng lưới bảo hành, đào tạo kỹ thuật, lắp ráp tại địa phương và phát triển những dòng máy phù hợp riêng với điều kiện Uganda. Bộ Nông nghiệp, Chăn nuôi và Thủy sản Uganda cũng đã thực hiện chuyến khảo sát, học tập kinh nghiệm tại Việt Nam và hai bên dự kiến ký thỏa thuận hợp tác về phát triển chuỗi giá trị cà phê.

Không chỉ cà phê, ngành sữa cũng đang tìm kiếm một mô hình hợp tác tương tự. Royal Milk Group – một doanh nghiệp sữa tích hợp của Uganda – hiện thu mua và chế biến khoảng 250.000 lít sữa mỗi ngày, kết nối với hơn 200.000 hộ chăn nuôi. Tập đoàn cho biết ưu tiên chiến lược tiếp theo là đầu tư sản xuất sữa bột và phô mai nhằm xử lý lượng sữa dư thừa, kéo dài thời hạn bảo quản và tăng năng lực xuất khẩu.

Doanh nghiệp Uganda đang tìm kiếm đối tác Việt Nam ở nhiều cấp độ, từ đầu tư vốn, liên doanh, chuyển giao công nghệ đến cung cấp thiết bị, giải pháp chế biến, bao bì, hệ thống kiểm soát chất lượng và chuỗi lạnh. Royal Milk Group đặc biệt nhấn mạnh kinh nghiệm của Việt Nam trong chế biến sữa, công nghệ nông nghiệp và logistics xuất khẩu như một năng lực có thể kết hợp với nguồn nguyên liệu và thị trường của Uganda.

Uganda không chỉ muốn xuất khẩu nguyên liệu cho Việt Nam. Quốc gia này đang tìm kiếm một quá trình chuyển giao năng lực sản xuất để giữ lại nhiều giá trị hơn trong nước, còn doanh nghiệp Việt Nam có cơ hội xuất khẩu không chỉ hàng hóa mà cả máy móc, công nghệ, dịch vụ kỹ thuật và vốn.

Từ Uganda nhìn ra thị trường 1,4 tỷ dân

Sức hấp dẫn của Uganda với doanh nghiệp Việt Nam còn nằm ở một thị trường lớn hơn chính quốc gia này.

Uganda là thành viên của Cộng đồng Đông Phi (EAC), Thị trường chung Đông và Nam Phi (COMESA) và Khu vực Thương mại Tự do Lục địa châu Phi (AfCFTA). Riêng AfCFTA được giới thiệu tại diễn đàn là thị trường khoảng 1,4 tỷ người tiêu dùng. Vì vậy, Kampala muốn định vị Uganda như một trung tâm sản xuất và logistics để các doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận thị trường châu Phi thay vì chỉ phục vụ nhu cầu nội địa Uganda.

Để biến lợi thế địa lý thành dòng vốn thực tế, hai bên cũng đang đặt vấn đề hoàn thiện khung pháp lý cho đầu tư. Một trong những nội dung đối thoại tại diễn đàn là khả năng thúc đẩy Hiệp định Khuyến khích và Bảo hộ Đầu tư song phương và Hiệp định Tránh đánh thuế hai lần – những cơ chế có thể giảm đáng kể rủi ro cho doanh nghiệp khi thực hiện các dự án dài hạn.

Bên cạnh các lĩnh vực sản xuất, du lịch cũng được nhìn nhận như một thị trường còn gần như chưa được khai phá.

Uganda sở hữu 10 vườn quốc gia, 10 khu bảo tồn động vật hoang dã, hơn 1.000 loài chim và là nơi sinh sống của hơn một nửa quần thể khỉ đột núi trên thế giới. Với những tài nguyên như dãy Rwenzori, hồ Victoria, sông Nile cùng các sản phẩm safari và du lịch trải nghiệm thiên nhiên, doanh nghiệp Uganda đang tìm cách tiếp cận nhóm khách Việt Nam có nhu cầu ngày càng cao đối với du lịch khám phá.

Ông Phạm Tiến Dũng, Phó Chủ tịch Câu lạc bộ Lữ hành UNESCO Hà Nội và Giám đốc Goldentour, cho rằng doanh nghiệp hai nước có thể hình thành các sản phẩm du lịch hai chiều. Các công ty Việt Nam quan tâm tới việc tìm kiếm đối tác Uganda có năng lực cung cấp vận chuyển, lưu trú, hướng dẫn viên địa phương, safari và trải nghiệm văn hóa; trong khi Việt Nam có thể thu hút khách Uganda và châu Phi bằng du lịch biển, di sản, ẩm thực, nghỉ dưỡng và du lịch cộng đồng.