Đặt nền móng tư duy Thung lũng Silicon

Stewart Brand (người Mỹ, sinh năm 1938) là người góp phần đặt nền móng cho tinh thần tự do, khai phóng của Thung lũng Silicon. Ở tuổi 87, Brand vẫn trăn trở làm sao để thế giới được vận hành đúng hướng - không chỉ cho hiện tại, mà cho cả 10.000 năm sau.

Brand luôn suy nghĩ ở quy mô toàn cầu - như chính tiêu đề cuốn sách nổi tiếng Whole Earth Catalog đã thể hiện - và ở tầm thời gian dài nhất có thể, như dự án Long Now Foundation mà ông đồng sáng lập, hướng tới 10.000 năm tiếp theo của nền văn minh nhân loại. Ông bị cuốn hút bởi tương lai và bởi bất kỳ điều gì có thể đưa chúng ta đến đó nhanh hơn, từ du hành vũ trụ, chất gây ảo giác cho đến máy tính.

Trong bài phát biểu tốt nghiệp tại Đại học Stanford năm 2005, Steve Jobs đã ca ngợi Whole Earth Catalog và triết lý của Brand, nhắc lại câu kết nổi tiếng: “Hãy luôn khao khát. Hãy luôn dại khờ.”

Cuộc đời Brand cũng phong phú và dài lâu như chính tư tưởng của ông. Ở tuổi 87, ông đang bước vào những chương cuối của một hành trình đầy biến động và phiêu lưu, gắn với nhiều sự kiện và nhân vật quan trọng của thời đại.

Ông từng là nhà văn, biên tập viên, nhà xuất bản, binh sĩ, phóng viên ảnh, người cổ vũ việc sử dụng LSD, nhà tổ chức sự kiện, cố vấn chiến lược tương lai, thậm chí là cố vấn cho Thống đốc California Jerry Brown vào cuối thập niên 1970.

Khi được hỏi làm nghề gì, ông từng trả lời: “Tôi tìm kiếm mọi thứ - và tôi đã tìm thấy chúng.” Ý ông muốn nói mình là người khởi xướng, người phát hiện. Ông thường làm việc trong một thư viện ở Petaluma, California, không xa căn nhà thuyền tại Sausalito. “Tôi luôn tìm những điều thú vị để giới thiệu, và những con người đáng quý,” ông nói.

Dự án mới nhất của Brand xoay quanh một chủ đề nghe có vẻ bình thường: bảo trì. Ông thừa nhận đây không phải khái niệm hấp dẫn ngay lập tức, nhưng khi suy ngẫm sâu hơn, ông nhận ra hầu như mọi thứ đều có thể nhìn dưới lăng kính bảo trì. “Bảo trì là thứ giúp mọi thứ vận hành. Đó là điều giữ cho cuộc sống tiếp diễn.”

Cuốn sách mới của ông mang tên "Bảo trì: Mọi thứ, Phần một". Đây là phần đầu tiên trong kế hoạch 13 phần, tập trung vào những hình thức bảo trì vật chất, trực tiếp nhất. Các phần sau sẽ bàn đến việc duy trì tòa nhà, cộng đồng, tổ chức, cơ thể con người, và cả hành tinh. Ông đùa rằng mình bắt đầu viết khi nhận ra đây là dự án cực kỳ tham vọng, vì ông sắp viết về rất nhiều thứ mà bản thân chưa hiểu rõ.

Trong tập đầu, Brand tự do khám phá lịch sử công nghiệp: từ đua thuyền vòng quanh thế giới, sản xuất ô tô, biên soạn bách khoa toàn thư đến việc trùng tu Tượng Nữ thần Tự do. Ông đặc biệt nhắc đến quân đội, vì đây là môi trường phụ thuộc nhiều vào bảo trì.

"Bảo trì" thế giới: Trách nhiệm với 10.000 năm tương lai

Theo Brand, thắng bại trong chiến tranh phụ thuộc rất lớn vào khả năng bảo trì. Trong chiến tranh Việt Nam, súng M16 của Mỹ nhẹ và chính xác nhưng dễ kẹt đạn; còn AK-47 của phía Việt Nam thô hơn nhưng bền và dễ sửa chữa. Nhiều binh sĩ Mỹ thiệt mạng do súng bị trục trặc. Tương tự, trong những ngày đầu xung đột Nga - Ukraine, nhiều phương tiện Nga gặp sự cố vì bảo dưỡng kém, phản ánh tư duy coi thiết bị và binh lính là “dùng một lần”, trái ngược với văn hóa bảo trì linh hoạt chịu ảnh hưởng NATO của Ukraine.

Điều gây bất ngờ là Brand bày tỏ sự ngưỡng mộ với Elon Musk. Ông cho rằng Musk luôn tìm cách vượt giới hạn trong sản xuất. Giống như Henry Ford từng cách mạng hóa ngành ô tô với Model T, Tesla đã thúc đẩy cuộc cách mạng xe điện, tạo tác động lớn đến môi trường.

Ví dụ, Model Y được thiết kế với khung gầm chỉ từ hai mảnh nhôm đúc lớn, thay vì hàng trăm chi tiết ghép lại như xe truyền thống. Động cơ điện cũng có ít bộ phận hơn động cơ đốt trong. Ít chi tiết hơn đồng nghĩa với ít hỏng hóc hơn và ít phải bảo trì hơn – đó là cách công nghệ tiến bộ.

Ngày nay, chúng ta quen với việc mọi thứ vận hành trơn tru. Một chiếc đồng hồ điện tử chỉ cần cắm điện hoặc thay pin định kỳ là chạy chính xác, không cần chăm sóc thêm. Vì thế, chúng ta dần mất thói quen chấp nhận việc phải bảo trì, và dễ bực bội khi đồ vật hỏng. Brand lại rất thích YouTube, vì ở đó có vô số hướng dẫn sửa chữa. Theo ông, việc có kỳ vọng cao và đồng thời có nhiều cách học sửa chữa là một dạng tiến bộ.

Hiện ông đang suy nghĩ về việc “bảo trì” các thể chế. Trong bối cảnh những biến động địa chính trị gần đây - như tranh luận tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos - nhiều người cho rằng trật tự quốc tế đang rạn nứt. Nhưng Brand khá bình thản. Ông cho rằng một số thể chế có thể suy yếu, số khác trỗi dậy hoặc tái sinh dưới hình thức mới. Sự khủng hoảng cũng là cơ hội để suy nghĩ lại.

Thông qua dự án Long Now Foundation, Brand muốn khuyến khích tư duy dài hạn. Ý tưởng về chiếc Đồng hồ Long Now ra đời từ cuộc trao đổi năm 1994 giữa ông và nhà khoa học máy tính Danny Hillis. Họ muốn tạo ra một tác phẩm nghệ thuật giúp con người vượt qua mốc năm 2000 và hình dung tương lai ở quy mô lớn hơn.

Chiếc đồng hồ cơ học này sẽ chạy trong 10.000 năm, hiện gần hoàn thành, được đặt sâu trong một ngọn núi ở Texas, với đất và kinh phí do Jeff Bezos tài trợ. Brand gọi đây là “một tác phẩm nghệ thuật trên đất liền”, giống như Tượng Nữ thần Tự do, nhưng là biểu tượng của trách nhiệm lâu dài. Ông hy vọng nó sẽ khiến người tham quan suy nghĩ rộng và xa hơn.

Từ sớm, Brand đã nhận ra tiềm năng của máy tính cá nhân. Năm 1968, ông ghi hình sự kiện được gọi là “mẹ của mọi cuộc trình diễn” tại Viện Nghiên cứu Stanford – nơi giới thiệu các nền tảng của máy tính cá nhân hiện đại như cửa sổ, liên kết siêu văn bản, hội nghị video và chuột máy tính. Năm 1972, ông viết rằng máy tính cá nhân là “tin tốt, có lẽ còn hơn cả chất gây ảo giác”. Ông tin rằng máy tính phát triển theo cấp số nhân, từ định luật Moore đến internet và trí tuệ nhân tạo.

Năm 1984, ông tổ chức Hội nghị Hacker (thời đó "hacking" có nghĩa là "làm những điều thú vị với máy tính") và đưa ra câu nói nổi tiếng “thông tin muốn được tự do”. Một năm sau, ông đồng sáng lập Whole Earth ’Lectronic Link (The Well), một dạng mạng xã hội sơ khai. Nhiều cộng sự của ông sau này sáng lập tạp chí Wired.

Có người cho rằng Brand đã góp phần mở đường cho tư duy tự do cá nhân của Thung lũng Silicon. Nhưng ông đồng thời là người lý tưởng vì cộng đồng và môi trường. Ông thừa nhận hiếm khi có điều gì hoàn toàn vô hại, song tin rằng lợi ích của máy tính cá nhân, điện thoại thông minh và internet vượt xa tưởng tượng ban đầu.

Về sức khỏe, Brand từng rất năng động: chèo thuyền, leo núi, tập CrossFit ở tuổi 75. Hiện ông mắc một bệnh hô hấp tiến triển và không thể chữa khỏi, phải dùng oxy hỗ trợ. Dù vậy, ông vẫn tập thể dục và giữ tinh thần lạc quan. “Sống đến 87 tuổi đã là điều may mắn,” ông nói.

Ông tin vào khả năng cải thiện tương lai. Từ kinh nghiệm làm tư vấn kịch bản tương lai, ông cho rằng ta không cần chấp nhận số phận một cách thụ động. Nếu nhận ra những kịch bản mình không mong muốn, ta có thể tìm dấu hiệu của chúng và điều chỉnh hành động; đồng thời nuôi dưỡng những kịch bản tích cực hơn. Tương lai được thương lượng từng bước, bởi nhiều cá nhân và tổ chức - và đó là cách chúng ta dò dẫm nhưng vẫn tiến về phía trước.