Lãi suất tăng trở lại khi tín dụng vượt xa huy động

Sau giai đoạn duy trì mặt bằng lãi suất thấp nhằm hỗ trợ phục hồi kinh tế, thị trường tiền tệ đang xuất hiện những dấu hiệu đảo chiều. Từ cuối tháng 6, nhiều ngân hàng thương mại bắt đầu nâng lãi suất huy động theo hình thức thỏa thuận đối với các khoản tiền gửi lớn để cải thiện nguồn vốn, trong bối cảnh nhu cầu tín dụng phục hồi nhanh hơn tốc độ huy động.

Nếu mức lãi suất niêm yết phổ biến vẫn dao động quanh 6 - 7%/năm, thì nhiều chương trình dành cho khách hàng gửi tiền với giá trị lớn đã đưa mức lãi thực nhận lên khoảng 8-9%/năm. Việc chi phí đầu vào tăng khiến các ngân hàng khó duy trì mặt bằng lãi suất cho vay như trước.

Theo Ngân hàng Nhà nước (NHNN), tính đến giữa tháng 6, tín dụng toàn hệ thống tăng khoảng 6,38%, trong khi huy động vốn chỉ tăng khoảng 4,3%. Khoảng cách gần 2 điểm phần trăm khiến áp lực cân đối nguồn vốn gia tăng, buộc nhiều ngân hàng phải đẩy mạnh huy động để đáp ứng nhu cầu giải ngân.

Khảo sát xu hướng kinh doanh do NHNN thực hiện cũng cho thấy nhu cầu vay vốn của khu vực doanh nghiệp đang tăng nhanh hơn khách hàng cá nhân khi hoạt động sản xuất, xuất khẩu và đầu tư dần phục hồi. Điều này đồng nghĩa với việc áp lực về nguồn vốn của hệ thống ngân hàng sẽ còn kéo dài nếu tốc độ huy động không được cải thiện.

Trong bối cảnh đó, mặt bằng lãi suất cho vay bắt đầu nhích lên. Hiện nhiều doanh nghiệp có tình hình tài chính tốt vẫn có thể tiếp cận vốn với lãi suất khoảng 10-12%/năm. Tuy nhiên, đối với các khoản vay mới hoặc doanh nghiệp bị đánh giá có mức độ rủi ro cao, lãi suất đã tăng lên 14 - 15%/năm.

Một doanh nghiệp phân phối xăng dầu tại TP.HCM cho biết khoản vay 23 tỷ đồng trước đây có lãi suất 10,4%/năm, nhưng khi tái cấp tín dụng sau thời điểm đáo hạn, ngân hàng đưa ra mức lãi suất mới lên tới 15%/năm. Với đặc thù ngành có biên lợi nhuận thấp, mức chi phí vốn này khiến doanh nghiệp phải cân nhắc thu hẹp quy mô hoạt động.

Tương tự, lãnh đạo một doanh nghiệp xây dựng tại khu vực phía Nam cho biết chi phí vay vốn ở mức 14-15%/năm đã làm tăng đáng kể chi phí tài chính, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả của các dự án mới cũng như kế hoạch mở rộng đầu tư.

Theo nhiều chuyên gia, điều đáng lo ngại không chỉ nằm ở việc lãi suất tăng, mà còn ở chỗ doanh nghiệp đang phải đối mặt với nhiều loại chi phí cùng lúc. Giá nguyên vật liệu, chi phí logistics và chi phí nhân công vẫn ở mức cao, trong khi chi phí vốn tiếp tục gia tăng khiến biên lợi nhuận ngày càng bị thu hẹp. Với các doanh nghiệp nhỏ và vừa - nhóm vốn có năng lực tài chính hạn chế - việc vay vốn với lãi suất cao có thể khiến nhiều kế hoạch đầu tư bị trì hoãn hoặc hủy bỏ.

Trong khi đó, các ngân hàng cũng chịu áp lực đảm bảo an toàn hệ thống khi tỷ lệ tín dụng trên huy động vốn duy trì ở mức cao và nợ xấu vẫn là yếu tố cần được kiểm soát. Điều này khiến dư địa giảm lãi suất cho vay trong ngắn hạn không còn nhiều, dù cơ quan quản lý nhiều lần yêu cầu các tổ chức tín dụng tiết giảm chi phí để hỗ trợ doanh nghiệp.

Không chỉ lãi suất, doanh nghiệp còn vướng 'cửa' tín dụng

Thực tế cho thấy, với nhiều doanh nghiệp, khó khăn không chỉ nằm ở mức lãi suất mà còn ở khả năng tiếp cận vốn.

Tại Hội nghị Đối thoại Doanh nghiệp - Chính quyền TP.HCM mới đây, đại diện Công ty CP Hasa Bio Foods cho biết doanh nghiệp dù có doanh thu gần 2 triệu USD trong năm 2025 và dự kiến tăng trưởng mạnh trong năm nay vẫn chưa đáp ứng điều kiện vay vốn do thời gian hoạt động còn ngắn.

Trong khi đó, Công ty TNHH Sa Kê Toàn Cầu đã có hơn một thập kỷ phát triển vùng nguyên liệu, xuất khẩu sang nhiều thị trường như Mỹ, Nhật Bản và Đức nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận tín dụng do thiếu tài sản bảo đảm.

Những trường hợp trên phản ánh thực trạng khá phổ biến của cộng đồng doanh nghiệp nhỏ và vừa. Theo các hiệp hội doanh nghiệp, không ít đơn vị có đơn hàng, có thị trường nhưng vẫn khó vay vốn vì chưa đáp ứng đầy đủ các tiêu chí về tài sản thế chấp, lịch sử tín dụng hoặc hồ sơ tài chính.

TS. Châu Đình Linh, chuyên gia kinh tế - tài chính, cho rằng "điểm nghẽn" lớn nhất hiện nay là khoảng trống thông tin giữa doanh nghiệp và ngân hàng. Nhiều doanh nghiệp vẫn chưa xây dựng được hệ thống quản trị tài chính minh bạch, dữ liệu kế toán còn phân tán hoặc chưa phản ánh đầy đủ dòng tiền thực tế. Khi thiếu thông tin để đánh giá rủi ro, ngân hàng buộc phải dựa nhiều hơn vào tài sản bảo đảm.

Theo ông, nếu doanh nghiệp tiếp tục duy trì tình trạng dòng tiền phân tán qua nhiều ngân hàng hoặc còn tồn tại hoạt động ngoài sổ sách, khả năng tiếp cận tín dụng sẽ ngày càng khó khăn trong bối cảnh các tổ chức tín dụng siết chặt quản trị rủi ro.

Các chuyên gia cũng cho rằng đã đến lúc phương thức cấp tín dụng cần thay đổi. Thay vì phụ thuộc quá lớn vào tài sản bảo đảm, các ngân hàng cần mở rộng mô hình cho vay dựa trên dòng tiền, hợp đồng thương mại, chuỗi cung ứng hoặc dữ liệu giao dịch điện tử. Đây cũng là xu hướng đang được nhiều nền kinh tế áp dụng để hỗ trợ khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Về phía doanh nghiệp, việc minh bạch hóa báo cáo tài chính, chuẩn hóa hệ thống kế toán và tập trung dòng tiền qua một số ngân hàng sẽ giúp xây dựng lịch sử tín dụng rõ ràng hơn, qua đó nâng cao khả năng tiếp cận vốn với chi phí hợp lý.

Song song với đó, nhiều chuyên gia kiến nghị đẩy nhanh việc kết nối dữ liệu giữa cơ quan thuế, hải quan, ngân hàng và nền tảng VNeID để hình thành hệ sinh thái dữ liệu thống nhất. Khi ngân hàng có thể đánh giá doanh nghiệp dựa trên dữ liệu giao dịch thực tế thay vì chỉ dựa vào tài sản thế chấp, quá trình thẩm định sẽ nhanh hơn và nhiều doanh nghiệp cũng sẽ có cơ hội tiếp cận vốn.

Về phía cơ quan quản lý, từ đầu tháng 7, Thống đốc NHNN tiếp tục yêu cầu các tổ chức tín dụng tiết giảm chi phí hoạt động để tạo dư địa giảm lãi suất cho vay. Đồng thời, ngành ngân hàng đang triển khai nhiều chương trình tín dụng ưu đãi như gói 185.000 tỷ đồng dành cho lĩnh vực lâm nghiệp và thủy sản, gói 145.000 tỷ đồng cho phát triển nhà ở xã hội cùng chương trình kết nối ngân hàng - doanh nghiệp tại nhiều địa phương.

Dù vậy, giới phân tích cho rằng việc đưa mặt bằng lãi suất quay trở lại xu hướng giảm sẽ không thể diễn ra trong một sớm một chiều. Chừng nào tốc độ tăng trưởng tín dụng vẫn cao hơn tốc độ huy động vốn, các ngân hàng vẫn phải chịu áp lực chi phí đầu vào. Do đó, bên cạnh các giải pháp điều hành của NHNN, việc nâng cao tính minh bạch tài chính của doanh nghiệp, phát triển các mô hình chấm điểm tín dụng hiện đại và mở rộng hình thức cho vay theo dòng tiền sẽ là những yếu tố quyết định để khơi thông dòng vốn cho khu vực sản xuất, kinh doanh trong thời gian tới.