Thị trường trái phiếu toàn cầu đang trải qua một trong những đợt biến động đáng chú ý nhất trong nhiều năm, với tâm điểm nằm ở các kỳ hạn dài.

Ngày 18/8, lợi suất trái phiếu Kho bạc Mỹ kỳ hạn 30 năm có lúc chạm 5,337%, cao nhất kể từ năm 2007, trong khi lợi suất 10 năm lên khoảng 4,74%. Áp lực lan ra ngoài nước Mỹ khi lợi suất trái phiếu chính phủ Đức kỳ hạn 10 năm lên mức cao nhất khoảng 15 năm, trái phiếu Pháp lên cao nhất kể từ 2009, còn lợi suất trái phiếu chính phủ Nhật Bản kỳ hạn 10 năm chạm 2,945%, cao nhất kể từ 1996.

Việc lợi suất tăng mạnh phản ánh nhà đầu tư đòi hỏi mức sinh lời cao hơn để nắm giữ nợ chính phủ dài hạn, vốn nhạy cảm với triển vọng lạm phát, tài khóa và chính sách tiền tệ.

Nợ công, dầu và nguồn cung trái phiếu cùng gây sức ép

Dù lợi suất đảo chiều trong phiên 19/8, câu hỏi lớn vẫn là vì sao nhà đầu tư đang đòi hỏi mức lợi suất ngày càng cao để cho các chính phủ vay tiền.

Yếu tố mang tính cấu trúc nhất là tình trạng tài khóa của nền kinh tế lớn nhất thế giới. Ngày 19/8, tổng nợ liên bang Mỹ vượt ngưỡng 40.000 tỷ USD, lên khoảng 40.047 tỷ USD, trong đó nợ do công chúng nắm giữ khoảng 32.266 tỷ USD.

Văn phòng Ngân sách Quốc hội Mỹ dự báo nếu chính sách hiện hành không thay đổi đáng kể, tỷ lệ nợ do công chúng nắm giữ so với GDP có thể lên khoảng 120% trong vòng 10 năm và 175% trong ba thập kỷ tới.

Vấn đề không chỉ nằm ở quy mô nợ, mà còn ở lượng trái phiếu chính phủ phải liên tục phát hành để tài trợ thâm hụt ngân sách. Khi nguồn cung nợ tăng, nhà đầu tư có thể yêu cầu lợi suất cao hơn để hấp thụ trái phiếu mới, đặc biệt tại các kỳ hạn dài.

Jonas Goltermann, kinh tế trưởng thị trường tại Capital Economics, nhận định thị trường đang phản ứng với bất định cao hơn về tài khóa, địa chính trị và chính sách bằng cách yêu cầu mức bù đắp lớn hơn khi nắm giữ nợ dài hạn.

Giá năng lượng cũng làm bài toán phức tạp thêm. Ngày 19/8, giá dầu Brent tăng 0,7% lên 91,62 USD/thùng, còn dầu WTI tăng 1,1% lên 85,83 USD/thùng, trong bối cảnh Mỹ và Iran vẫn chưa đạt đồng thuận về việc mở cửa trở lại eo biển Hormuz.

Giá dầu cao hơn không nhất thiết lập tức dẫn tới lạm phát kéo dài, nhưng làm tăng nguy cơ chi phí năng lượng truyền sang giá sản xuất và tiêu dùng. Rủi ro lạm phát cao hơn vì thế có thể khiến người mua trái phiếu dài hạn đòi hỏi lợi suất lớn hơn.

Derek Halpenny, trưởng bộ phận nghiên cứu thị trường toàn cầu tại MUFG, cho rằng tình hình Trung Đông xấu đi đang làm gia tăng cả lo ngại lạm phát lẫn quan ngại về vị thế tài khóa của Mỹ.

Một biến số khác là chính sách tiền tệ. Biên bản cuộc họp Fed tháng trước được công bố ngày 19/8 cho thấy lo ngại về lạm phát trong nội bộ ngân hàng trung ương Mỹ đã tăng lên. Fed giữ lãi suất ở 3,50–3,75%, nhưng ba thành viên muốn tăng 25 điểm cơ bản và một số quan chức cho rằng việc thắt chặt có thể cần thiết nếu lạm phát không quay lại mục tiêu 2%.

Một nguồn cung trái phiếu khác được thị trường theo dõi là khu vực công nghệ. Các tập đoàn điện toán đám mây và trung tâm dữ liệu quy mô lớn (hyperscaler) đang huy động vốn để tài trợ trung tâm dữ liệu, chip, hệ thống điện và hạ tầng AI.

Theo dữ liệu của Hiệp hội Thị trường Tài chính và Chứng khoán Mỹ (SIFMA), tổng lượng trái phiếu doanh nghiệp Mỹ phát hành từ đầu năm đến giữa tháng 8 đạt khoảng 1.680 tỷ USD, tăng 27% so với cùng kỳ. Lượng trái phiếu liên quan AI phát hành trong năm 2026 đã vượt 220 tỷ USD.

Nigel Green, CEO tập đoàn tư vấn tài chính deVere Group, nhận định hoạt động vay vốn của các hyperscaler để tài trợ hạ tầng AI đang cạnh tranh với chính phủ cho cùng một nhóm người mua trái phiếu.

Tuy nhiên, chưa đủ cơ sở để coi làn sóng vay phục vụ AI là nguyên nhân chủ đạo của đợt tăng lợi suất. Một phân tích của Reuters ngày 19/8 cho rằng chưa có bằng chứng thuyết phục rằng trái phiếu do các tập đoàn công nghệ phát hành đã “chen lấn” nhu cầu đối với trái phiếu kho bạc Mỹ ở quy mô đủ lớn để giải thích diễn biến gần đây.

Các nhà phân tích Goldman Sachs được Reuters dẫn lời cho rằng tác động tổng thể của nợ AI hiện còn hạn chế, trong khi lạm phát, tài khóa và định hướng chính sách của Fed là những yếu tố quan trọng hơn.

Tác động lan sang cổ phiếu và nền kinh tế

Đợt tăng lợi suất không chỉ làm tăng chi phí vay của chính phủ. Đường cong lãi suất trái phiếu kho bạc Mỹ là một trong những tham chiếu quan trọng nhất của hệ thống tài chính toàn cầu; lợi suất trái phiếu 10 năm có ảnh hưởng tới lãi suất thế chấp, tín dụng doanh nghiệp và nhiều khoản vay khác tại Mỹ.

Với chính phủ, lợi suất cao kéo dài có thể làm chi phí trả lãi tăng khi nợ cũ đáo hạn và phải tái cấp vốn, đặc biệt khi nợ Mỹ đã vượt 40.000 tỷ USD và nhu cầu phát hành mới vẫn lớn.

Với doanh nghiệp, chi phí vốn cao hơn có thể khiến các dự án đầu tư khó đạt mức sinh lời kỳ vọng, nhất là trong những lĩnh vực thâm dụng vốn như trung tâm dữ liệu, năng lượng và hạ tầng AI.

Tác động nhanh chóng xuất hiện trên thị trường cổ phiếu. Trong phiên 18/8, S&P 500 giảm 0,7%, Nasdaq Composite mất 1,3%, trong bối cảnh lợi suất trái phiếu và giá dầu cùng tăng.

Khi lợi suất trái phiếu tăng, trái phiếu trở nên hấp dẫn hơn tương đối so với cổ phiếu, trong khi tỷ lệ chiết khấu cao hơn làm giảm giá trị hiện tại của lợi nhuận doanh nghiệp trong tương lai. Cổ phiếu tăng trưởng và công nghệ vì thế thường nhạy cảm hơn.

Ngày 19/8, Bộ Tài chính Mỹ thông báo tăng mức trần cho các phiên mua lại nhằm hỗ trợ thanh khoản đối với một số trái phiếu dài hạn từ 2 tỷ USD lên ít nhất 4 tỷ USD mỗi phiên, áp dụng từ ngày 9/9 đến 4/11. Thông báo giúp lợi suất dài hạn giảm từ mức cao nhất nhiều năm, trong khi các chỉ số chứng khoán Mỹ tăng trở lại.

Jeremy Stretch, trưởng chiến lược ngoại hối G10 tại CIBC, cho rằng động thái này cho thấy Bộ Tài chính đã nhận thấy mức độ căng thẳng ở phần dài của đường cong lợi suất và sẵn sàng điều chỉnh để hạn chế tác động rộng hơn lên thị trường tài chính.

Tuy nhiên, chương trình mua lại không phải nới lỏng định lượng và không làm giảm nhu cầu vay ròng của chính phủ. Bộ Tài chính mua lại một số trái phiếu cũ nhằm cải thiện thanh khoản nhưng vẫn phải huy động vốn để tài trợ thâm hụt. Theo Reuters, tổng lượng mua lại dự kiến khoảng 83 tỷ USD, rất nhỏ so với quy mô thị trường trái phiếu kho bạc Mỹ.

Vì vậy, diễn biến ngày 19/8 mới cho thấy sự ổn định ngắn hạn, chưa đủ để kết luận xu hướng lợi suất đã đảo chiều.

Triển vọng thời gian tới phụ thuộc trước hết vào ba biến số: giá dầu và tình hình Trung Đông, quỹ đạo lạm phát và chính sách của các ngân hàng trung ương, cùng khả năng thị trường hấp thụ lượng lớn nợ chính phủ và doanh nghiệp.

Nếu giá dầu hạ nhiệt và lạm phát tiếp tục cải thiện, sức ép lên lợi suất có thể giảm. Ngược lại, giá năng lượng duy trì cao trong khi các chính phủ tiếp tục phát hành lượng nợ lớn có thể khiến nhà đầu tư yêu cầu phần bù cao hơn đối với trái phiếu dài hạn.

Điểm đáng chú ý là rủi ro hiện không chỉ nằm ở chính sách lãi suất ngắn hạn của các ngân hàng trung ương, mà còn ở mức lợi suất thị trường yêu cầu để tài trợ lượng nợ dài hạn ngày càng lớn.

Nếu lợi suất duy trì ở vùng cao, tác động có thể lan ra ngoài thị trường trái phiếu. Chi phí vay cao hơn có thể truyền sang tín dụng, nhà ở và đầu tư doanh nghiệp, đồng thời gây sức ép lên định giá cổ phiếu. Với vai trò tham chiếu của trái phiếu Mỹ đối với thị trường vốn toàn cầu, diễn biến này cũng có thể góp phần thắt chặt điều kiện tài chính ở nhiều nền kinh tế.