Mở rộng trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại: Siết kẽ hở, bảo vệ doanh nghiệp chân chính

Sáng 27/10, tại phiên họp thứ 2 Quốc hội khóa XVI, báo cáo, làm rõ các vấn đề đại biểu Quốc hội quan tâm trong phiên thảo luận về dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), Đại tướng Lương Tam Quang, Bộ trưởng Bộ Công an cho biết, đa số ý kiến đại biểu nhất trí với các nội dung sửa đổi, bổ sung liên quan đến trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại.

Tuy nhiên, một số ý kiến đề nghị tiếp tục rà soát, cân nhắc kỹ việc mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự đối với từng tội danh.

Hoàn thiện cơ chế xử lý hành vi lợi dụng pháp nhân để phạm tội

Theo Bộ trưởng Lương Tam Quang, việc mở rộng phạm vi này xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm, đồng thời hoàn thiện cơ chế xử lý những hành vi lợi dụng tư cách pháp nhân để thực hiện hành vi phạm tội.

Thực tế cho thấy, không ít trường hợp doanh nghiệp bị lợi dụng làm vỏ bọc để thực hiện các hành vi nguy hiểm cho xã hội, gây thiệt hại nghiêm trọng cho người dân và các chủ thể kinh doanh. Trong khi đó, do chưa được quy định đầy đủ trong Bộ luật Hình sự, việc xử lý ở một số trường hợp mới dừng lại ở chế tài hành chính, chưa đáp ứng yêu cầu răn đe và khắc phục hậu quả.

Bộ trưởng Công an dẫn chứng tình trạng núp bóng doanh nghiệp để lừa đảo, chiếm đoạt tài sản với số tiền lên tới hàng nghìn tỷ đồng. Những vụ việc như vậy đặt ra yêu cầu phải hoàn thiện quy định pháp luật, bảo đảm không để tư cách pháp nhân trở thành công cụ che chắn cho hành vi phạm tội hoặc giúp các chủ thể liên quan né tránh trách nhiệm.

"Trong quá trình xây dựng dự thảo, cơ quan soạn thảo đã đề xuất bổ sung 24 tội danh thuộc phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại. Các tội danh được mở rộng tập trung vào những nhóm lĩnh vực như mua bán người, lừa đảo chiếm đoạt tài sản, kinh doanh thương mại và dịch vụ, môi trường, thực phẩm, ma túy, xâm phạm dữ liệu cá nhân, bảo hiểm, hóa đơn và chứng từ", Bộ trưởng Bộ Công an nhấn mạnh.

Bảo đảm xử lý nghiêm hành vi lợi dụng pháp nhân thương mại để phạm tội, đồng thời bảo vệ doanh nghiệp kinh doanh chân chính và tạo lập môi trường đầu tư, kinh doanh an toàn, minh bạch, bình đẳng, lành mạnh. 

Cũng theo vị Đại tướng, việc mở rộng này được đặt trên cơ sở xem xét tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm cũng như việc thực hiện các cam kết, điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

"Mục tiêu là nâng cao hiệu quả xử lý những hành vi vi phạm nghiêm trọng, nhất là các trường hợp được tổ chức hoặc thực hiện thông qua hoạt động của pháp nhân thương mại", ông Lương Tam Quang nói.

Đáng chú ý, chính sách hình sự đối với pháp nhân không chỉ hướng đến việc tăng cường chế tài mà còn cần bảo đảm môi trường kinh doanh an toàn, minh bạch và bình đẳng.

Theo Đại tướng Lương Tam Quang, việc sửa đổi được thực hiện trên tinh thần quán triệt Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân, bảo vệ doanh nghiệp kinh doanh chân chính, đồng thời xử lý nghiêm các hành vi lợi dụng pháp nhân thương mại để phạm tội.

Quy trách nhiệm phải rõ căn cứ, không đồng nhất chức danh với hành vi phạm tội

Trước đó, cho ý kiến về nội dung trên, đại biểu Phan Thị Thùy Linh (đoàn Thanh Hóa) tán thành với định hướng sửa đổi Bộ luật Hình sự. Bà đánh giá dự thảo Bộ luật Hình sự đã được chuẩn bị công phu, thể hiện tư duy lập pháp hiện đại, hướng đến sự cân bằng giữa xử lý nghiêm các hành vi phạm tội nguy hiểm và bảo đảm chính sách khoan hồng, nhân đạo của Nhà nước.

Theo đại biểu, hiệu quả của một bộ luật không đơn thuần được đánh giá qua số lượng tội danh được bổ sung hay loại bỏ, mà quan trọng hơn là mỗi quy định có đủ rõ ràng để được áp dụng thống nhất, công bằng trong thực tiễn hay không.

Từ góc độ này, đại biểu đề nghị làm rõ hơn các căn cứ xác định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, đặc biệt là quy định tại khoản 3 Điều 78 của dự thảo về điều kiện hành vi phạm tội có "sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân thương mại".

Theo nữ đại biểu, cần xác định cụ thể sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận đó được thể hiện thông qua quyết định, hành vi của cá nhân hay bộ phận nào, căn cứ vào thẩm quyền gì.

"Việc một cá nhân có quan hệ lao động với doanh nghiệp, giữ chức danh quản lý hoặc việc pháp nhân thu được lợi ích từ hành vi phạm tội, nếu đứng riêng lẻ, chưa đủ để làm căn cứ quy trách nhiệm hình sự cho pháp nhân", đại biểu Thùy Linh nêu ý kiến.

Theo phân tích của đại biểu, đây là vấn đề có ý nghĩa quan trọng đối với việc áp dụng pháp luật trong thực tiễn. Nếu các điều kiện quy trách nhiệm không được xác định rõ, ranh giới giữa hành vi vi phạm của cá nhân và trách nhiệm hình sự của pháp nhân có thể thiếu minh bạch, dẫn đến nguy cơ áp dụng không thống nhất.

Ngược lại, nếu xác định được đầy đủ căn cứ pháp lý, cơ chế trách nhiệm hình sự sẽ góp phần ngăn chặn tình trạng doanh nghiệp bị sử dụng làm công cụ phạm tội, đồng thời hạn chế việc quy kết trách nhiệm thiếu cơ sở đối với những tổ chức hoạt động hợp pháp.

Đại biểu Phan Thị Thùy Linh cũng đề nghị làm rõ quy định tại Điều 78 liên quan đến trường hợp cá nhân thực hiện hành vi phạm tội đã chết. Theo đó, việc cá nhân thực hiện hành vi đã chết không đồng nghĩa với việc tự động loại trừ trách nhiệm hình sự của pháp nhân.

Tuy nhiên, cơ quan tiến hành tố tụng vẫn phải chứng minh hành vi có dấu hiệu cấu thành tội phạm thuộc phạm vi Điều 79, đáp ứng đầy đủ các điều kiện quy định tại Điều 78 và bảo đảm quyền bào chữa của pháp nhân.

Nội dung này cần được quy định thống nhất với pháp luật tố tụng hình sự, bảo đảm quá trình điều tra, truy tố, xét xử có đầy đủ căn cứ pháp lý và tuân thủ các nguyên tắc tố tụng.

Một vấn đề khác được đại biểu nhấn mạnh là việc xác định trách nhiệm hình sự của cá nhân thực hiện hành vi phạm tội trên danh nghĩa pháp nhân. Theo đó, trách nhiệm của từng người phải được xem xét trên cơ sở hành vi, lỗi và vai trò thực tế, thay vì chỉ dựa vào chức danh hoặc vị trí trong doanh nghiệp.

Dự thảo đã thể hiện định hướng này tại khoản 2 Điều 84. Tuy nhiên, theo đại biểu, cần nhất quán nguyên tắc không sử dụng chức danh làm căn cứ duy nhất để buộc tội, mà phải làm rõ ai là người thực tế ra quyết định, trực tiếp chỉ đạo hoặc tổ chức thực hiện hành vi phạm tội.

Một Bộ luật nghiêm hay không, không nằm ở số tội danh thêm hay bớt, mà ở chỗ: Mỗi quy định có đủ rõ để áp dụng thống nhất và công bằng hay không.” 

Việc mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại vì vậy cần được nhìn nhận đồng thời trên hai phương diện: tăng cường năng lực xử lý tội phạm và hoàn thiện các điều kiện bảo đảm áp dụng pháp luật chính xác, công bằng.

Đối với cộng đồng doanh nghiệp, một khuôn khổ pháp lý rõ ràng không chỉ giúp nhận diện đầy đủ các nghĩa vụ và rủi ro pháp lý trong hoạt động kinh doanh, mà còn góp phần củng cố niềm tin vào môi trường đầu tư.

Khi hành vi lợi dụng pháp nhân để phạm tội được xử lý nghiêm, còn doanh nghiệp kinh doanh chân chính được bảo vệ trước nguy cơ quy kết trách nhiệm thiếu căn cứ, kỷ cương pháp luật và sự bình đẳng trên thị trường sẽ được tăng cường.

Đây cũng là yêu cầu đặt ra trong quá trình hoàn thiện Bộ luật Hình sự: Bảo đảm các quy định đủ sức răn đe, đáp ứng thực tiễn phòng, chống tội phạm, nhưng đồng thời phải rõ ràng về căn cứ pháp lý, chặt chẽ trong xác định trách nhiệm và thống nhất trong tổ chức thực hiện.