Nghị quyết 79 vừa được ban hành đã đặt ra định hướng mới trong cải cách khu vực kinh tế nhà nước, với trọng tâm là nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn lực công và bảo đảm nguyên tắc vận hành theo cơ chế thị trường, minh bạch và cạnh tranh bình đẳng.

Không chỉ giới hạn trong doanh nghiệp nhà nước, nghị quyết mở rộng phạm vi sang toàn bộ nguồn lực thuộc sở hữu nhà nước, từ đất đai, tài nguyên đến hạ tầng và dịch vụ công. Xoay quanh những điểm mới này, Tạp chí Đầu tư Tài chính đã có cuộc trao đổi với TS Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội khóa XV.

Một trong những điểm mới đáng chú ý của Nghị quyết 79 là cách tiếp cận đối với kinh tế nhà nước. Ông đánh giá như thế nào về thay đổi này?

TS Phan Đức Hiếu: Có thể nói đây là một thay đổi mang tính nền tảng. Trước đây, khi nói đến kinh tế nhà nước, chúng ta thường nhìn chủ yếu từ khu vực doanh nghiệp nhà nước. Tuy nhiên, Nghị quyết 79 đã mở rộng phạm vi tiếp cận, đặt vấn đề ở quy mô lớn hơn, đó là toàn bộ các nguồn lực thuộc sở hữu nhà nước.

Đây là lần đầu tiên có một nghị quyết tiếp cận tương đối đầy đủ và toàn diện về việc sử dụng, cũng như nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn lực này. Những nguồn lực đó không chỉ là doanh nghiệp nhà nước, mà còn bao gồm đất đai, tài nguyên, hạ tầng kinh tế - xã hội, ngân sách nhà nước và cả hệ thống đơn vị sự nghiệp công lập. Điều quan trọng ở đây là tư duy chính sách đã có sự dịch chuyển rõ rệt.

Thay vì đặt câu hỏi “làm thế nào để phát triển khu vực kinh tế nhà nước”, nghị quyết đặt câu hỏi “làm thế nào để sử dụng hiệu quả nhất các nguồn lực công trong nền kinh tế”. Đây là cách tiếp cận sát với nguyên tắc của kinh tế thị trường hơn.

- Như vậy, có thể hiểu trọng tâm không còn là mở rộng khu vực nhà nước, mà là nâng cao hiệu quả?

TS Phan Đức Hiếu: Đúng vậy, điểm cốt lõi không nằm ở quy mô mà nằm ở hiệu quả. Nghị quyết không đặt mục tiêu mở rộng khu vực kinh tế nhà nước một cách cơ học, mà nhấn mạnh việc sử dụng hiệu quả các nguồn lực hiện có.

Ở góc độ này, kinh tế nhà nước không còn bị bó hẹp trong phạm vi doanh nghiệp nhà nước, mà là câu chuyện rộng hơn về cách Nhà nước quản lý, phân bổ và khai thác các nguồn lực công. Nếu nguồn lực được phân bổ hợp lý, minh bạch và theo tín hiệu thị trường thì hiệu quả tổng thể của nền kinh tế sẽ được nâng lên.

- Một điểm đáng chú ý khác là Nghị quyết 79 không còn thiết kế các “cơ chế riêng” cho doanh nghiệp nhà nước. Ông nhìn nhận vấn đề này ra sao?

TS Phan Đức Hiếu: Đây là một thay đổi rất quan trọng. Nghị quyết xác định rõ các cơ chế chính sách phải được thiết kế dựa trên nguyên tắc cạnh tranh, minh bạch, vận hành theo cơ chế thị trường và thúc đẩy hợp tác giữa các thành phần kinh tế. Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp nhà nước sẽ không còn được đặt trong một “cơ chế riêng” với các ưu đãi hay đặc quyền. Thay vào đó, khu vực này phải hoạt động trong cùng một môi trường cạnh tranh với khu vực tư nhân và các thành phần kinh tế khác. Trong nền kinh tế thị trường, hiệu quả không đến từ bảo hộ mà đến từ cạnh tranh. Khi doanh nghiệp nhà nước phải cạnh tranh bình đẳng, họ buộc phải nâng cao năng lực quản trị, tối ưu chi phí và cải thiện hiệu quả hoạt động.

- Tuy nhiên, thực tế cho thấy khi Nhà nước vừa là cơ quan quản lý, vừa tham gia thị trường, nguy cơ xung đột lợi ích là điều khó tránh. Nghị quyết 79 giải quyết bài toán này như thế nào, thưa ông?

TS Phan Đức Hiếu: Đây là vấn đề mang tính phổ quát, không chỉ riêng Việt Nam. Nhiều quốc gia có khu vực kinh tế nhà nước lớn cũng phải đối mặt với tình huống tương tự. Khi Nhà nước vừa là cơ quan ban hành chính sách, vừa là chủ thể trực tiếp tham gia hoạt động kinh tế - xã hội, thì về mặt lý thuyết luôn tồn tại nguy cơ xung đột lợi ích hoặc thiên vị chính sách.

Tuy nhiên, vấn đề không nằm ở việc có nên để Nhà nước tham gia thị trường hay không, mà nằm ở cách thiết kế thể chế để kiểm soát rủi ro này. Nghị quyết 79 đã đưa ra một số nguyên tắc rất rõ.

Thứ nhất là minh bạch trong hệ thống thể chế, trong đó vai trò và trách nhiệm của từng cơ quan phải được xác định rõ ràng. Thứ hai là tách bạch chức năng quản lý nhà nước với chức năng đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước. Thứ ba là trong nội bộ doanh nghiệp nhà nước cần phân định rõ giữa hoạt động kinh doanh và các nhiệm vụ chính trị, nhiệm vụ công ích. Khi các vai trò này được quy định rõ ràng trong pháp luật, nguy cơ xung đột lợi ích sẽ được giảm thiểu đáng kể.

- Bài toán thể chế khi Nhà nước vừa quản lý vừa tham gia thị trường được đặt ra cụ thể như thế nào trong bối cảnh hiện nay, thưa ông?

TS Phan Đức Hiếu: Trong nền kinh tế hiện nay, vai trò của Nhà nước không chỉ dừng lại ở quản lý mà còn tham gia trực tiếp thông qua doanh nghiệp nhà nước, các đơn vị sự nghiệp công lập và nhiều hình thức cung cấp dịch vụ công khác.

Điều này đòi hỏi phải có một khuôn khổ thể chế đủ rõ ràng để đảm bảo sự công bằng trong môi trường cạnh tranh. Nghị quyết 79 đã nhấn mạnh yêu cầu xây dựng môi trường kinh doanh bình đẳng, minh bạch, không phân biệt đối xử giữa các thành phần kinh tế. Một điểm rất đáng chú ý là định hướng cải cách đối với đơn vị sự nghiệp công lập.

Theo đó, sẽ chuyển mạnh từ cơ chế cấp kinh phí trực tiếp sang cơ chế hỗ trợ trực tiếp cho đối tượng thụ hưởng, theo nguyên tắc tính đúng, tính đủ chi phí dịch vụ.

Đồng thời, nghị quyết cũng đặt ra yêu cầu đơn giản hóa quy trình đặt hàng, giao nhiệm vụ hoặc đấu thầu, cũng như từng bước chuyển đổi các đơn vị sự nghiệp công lập sang mô hình doanh nghiệp đối với những lĩnh vực có khả năng xã hội hóa cao. Đây là những bước đi rất quan trọng để đưa các dịch vụ công vận hành gần hơn với cơ chế thị trường.

- Nghị quyết cũng đề cập đến việc áp dụng các chuẩn quản trị OECD đối với doanh nghiệp nhà nước. Theo ông, điều này có ý nghĩa ra sao?

TS Phan Đức Hiếu: Việc áp dụng các chuẩn quản trị theo khuyến nghị của OECD không chỉ là câu chuyện của riêng doanh nghiệp, mà là vấn đề của cả hệ thống thể chế.

Để triển khai hiệu quả, cần có một khuôn khổ pháp luật xác định rõ vai trò của ba chủ thể chính: cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan đại diện chủ sở hữu vốn và bộ máy quản trị tại doanh nghiệp. Nếu ba vai trò này không được tách bạch rõ ràng, doanh nghiệp nhà nước sẽ rất khó vận hành theo các nguyên tắc quản trị hiện đại.

Ngược lại, khi có sự phân định rõ ràng, doanh nghiệp sẽ có điều kiện hoạt động minh bạch hơn, dễ đánh giá hiệu quả hơn và giảm thiểu can thiệp hành chính không cần thiết. Tuy nhiên, tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng, các chuẩn quản trị chỉ phát huy hiệu quả khi được thực hiện một cách thực chất. Nếu triển khai mang tính hình thức, thậm chí có thể tạo thêm gánh nặng mà không cải thiện được hiệu quả hoạt động.

- Cuối cùng, ông có kỳ vọng gì về tác động của Nghị quyết 79 tới tiến trình cải cách doanh nghiệp nhà nước?

TS Phan Đức Hiếu: Tôi cho rằng Nghị quyết 79 đã đặt ra một nền tảng rất quan trọng cho quá trình cải cách. Điểm cốt lõi vẫn là hoàn thiện thể chế, hướng tới một khuôn khổ quản trị rõ ràng, minh bạch và phù hợp với nguyên tắc của kinh tế thị trường.

Nếu các nguyên tắc này được triển khai một cách nhất quán và thực chất, khu vực kinh tế nhà nước sẽ hoạt động hiệu quả hơn, đồng thời tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh giữa các thành phần kinh tế.

Về dài hạn, điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả của khu vực nhà nước, mà còn góp phần cải thiện chất lượng tăng trưởng của toàn bộ nền kinh tế.