Kim ngạch xuất khẩu rau quả tăng trưởng tích cực đang mở ra dư địa lớn cho ngành hàng, nhưng để duy trì đà đi lên một cách bền vững, doanh nghiệp không thể chỉ trông chờ vào các thị trường nước ngoài. Phát triển thị trường nội địa, chuẩn hóa chất lượng và xây dựng niềm tin với người tiêu dùng cần trở thành những trụ cột song hành.

Thực tế cho thấy, thời tiết cực đoan đang tạo thêm áp lực đối với nguồn cung và giá cả rau quả. Mưa lớn, ngập úng và những diễn biến thời tiết bất thường có thể làm gián đoạn thu hoạch, giảm sản lượng một số mặt hàng thiết yếu, qua đó đẩy giá bán tăng. Những biến động này không chỉ ảnh hưởng đến đời sống người tiêu dùng mà còn cho thấy tính dễ tổn thương của chuỗi cung ứng nông sản trước các cú sốc khí hậu.

Trong bối cảnh đó, phát triển thị trường nội địa càng có ý nghĩa. Đây không nên chỉ là nơi tiêu thụ sản phẩm khi xuất khẩu gặp khó khăn, mà cần được xác định là một thị trường chiến lược, có khả năng tạo nguồn cầu ổn định và thúc đẩy doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh.

Với thị trường trong nước, doanh nghiệp có điều kiện tiếp cận trực tiếp hơn với nhu cầu người tiêu dùng, thử nghiệm sản phẩm mới, điều chỉnh quy cách đóng gói và xây dựng thương hiệu. Từ trái cây tươi, rau quả sơ chế đến các sản phẩm sấy, nước ép hay thực phẩm chế biến, dư địa phát triển không chỉ nằm ở nguồn nguyên liệu mà còn ở khả năng đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của khách hàng.

Tuy nhiên, tiềm năng thị trường không đồng nghĩa với việc sản phẩm sẽ tự động tìm được đầu ra. Người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến chất lượng, an toàn thực phẩm, nguồn gốc và mức giá. Trong khi đó, rau quả vẫn là nhóm hàng có tính mùa vụ, dễ hư hỏng và chịu ảnh hưởng lớn từ chi phí vận chuyển, bảo quản.

Do vậy, muốn chiếm lĩnh thị trường nội địa, doanh nghiệp cần đầu tư đồng bộ từ khâu sản xuất, sơ chế, bảo quản đến phân phối. Liên kết với hệ thống bán lẻ hiện đại, chợ đầu mối, kênh thương mại điện tử và các đơn vị cung ứng thực phẩm sẽ giúp rút ngắn khâu trung gian, cải thiện khả năng tiếp cận khách hàng và giảm tổn thất sau thu hoạch.

Quan trọng hơn, doanh nghiệp cần tránh tư duy chỉ quay về thị trường trong nước khi xuất khẩu khó khăn. Nếu không có chiến lược sản phẩm, hệ thống phân phối và cam kết chất lượng dài hạn, thị trường nội địa khó trở thành điểm tựa thực sự cho ngành hàng.

Một thị trường nội địa được tổ chức tốt còn tạo ra lợi ích hai chiều. Nguồn cầu ổn định giúp người sản xuất giảm phụ thuộc vào một số đầu ra, trong khi doanh nghiệp có thêm dư địa cân đối nguồn hàng giữa các kênh tiêu thụ. Tuy nhiên, việc điều tiết này phải dựa trên kế hoạch sản xuất và nhu cầu thực tế, thay vì chuyển hàng xuất khẩu sang tiêu thụ trong nước một cách bị động.

Dù xuất khẩu hay tiêu thụ trong nước, chất lượng và tính minh bạch vẫn là nền tảng quyết định sức cạnh tranh của rau quả Việt Nam.

Theo ông Đặng Ngọc Điệp, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tính đến ngày 20/9/2026, hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản có 820.723 sản phẩm của 3.030 nông hộ và 208 doanh nghiệp tại 28/34 tỉnh, thành phố đăng ký. Trong đó, 158.796 sản phẩm của 48 nông hộ và 20 doanh nghiệp tại 16 tỉnh, thành phố đã thực hiện truy xuất đầy đủ, có khả năng xác thực và đối soát trong toàn chuỗi.

Những con số này cho thấy nỗ lực đáng kể trong xây dựng hạ tầng dữ liệu phục vụ quản lý chất lượng nông sản. Tuy nhiên, khoảng cách giữa số lượng sản phẩm đăng ký và số sản phẩm đã truy xuất đầy đủ cũng đặt ra yêu cầu phải đẩy nhanh quá trình triển khai thực chất.

Truy xuất nguồn gốc không thể chỉ dừng ở việc đăng ký sản phẩm hoặc gắn mã QR trên bao bì. Dữ liệu phải phản ánh đúng quá trình sản xuất, thu hoạch, sơ chế, đóng gói và lưu thông; đồng thời có thể kiểm tra, xác thực khi cần thiết. Nếu thông tin không được cập nhật đầy đủ hoặc thiếu khả năng đối soát, công cụ truy xuất khó phát huy hiệu quả trong kiểm soát rủi ro và bảo vệ uy tín sản phẩm.

Đối với xuất khẩu, các quy định về an toàn thực phẩm, kiểm dịch thực vật (SPS), giới hạn dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và truy xuất nguồn gốc là những điều kiện quan trọng quyết định khả năng duy trì đơn hàng. Đối với thị trường trong nước, đây cũng là cơ sở để người tiêu dùng phân biệt sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, qua đó củng cố niềm tin vào nông sản Việt.

Vì vậy, trách nhiệm không thể chỉ đặt lên vai cơ quan quản lý. Doanh nghiệp cần chủ động xây dựng hệ thống kiểm soát chất lượng; hợp tác xã và nông hộ phải tuân thủ quy trình sản xuất; các đơn vị phân phối cần minh bạch thông tin hàng hóa. Cùng với đó, cơ quan chức năng cần hỗ trợ chuẩn hóa dữ liệu, tăng cường kiểm tra và xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm.

Cơ hội tăng trưởng trong những tháng cuối năm đang mở ra cho ngành rau quả, nhưng sức ép cạnh tranh và yêu cầu nhập khẩu ngày càng cao cũng khiến dư địa này không thể được khai thác bằng cách chỉ gia tăng sản lượng.

Bài toán dài hạn là tổ chức lại chuỗi giá trị theo hướng linh hoạt hơn, từ đa dạng hóa vùng nguyên liệu, nâng cao năng lực bảo quản và chế biến đến phát triển thị trường tiêu thụ. Trong đó, xuất khẩu giúp mở rộng quy mô và nâng tầm vị thế nông sản Việt Nam; thị trường nội địa tạo thêm điểm tựa về đầu ra, đồng thời thúc đẩy doanh nghiệp đáp ứng tốt hơn nhu cầu của người tiêu dùng.