Chuyển từ cách tiếp cận “đánh giá rủi ro” sang “đánh giá nguy hại”

Sáng 25/3, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) tổ chức Hội nghị thông tin về dự thảo quy định mới của EU liên quan đến mức dư lượng tối đa (MRL) đối với thuốc bảo vệ thực vật trong nông sản thực phẩm, nhằm trao đổi thông tin của dự thảo và thống nhất áp dụng các biện pháp sản xuất nông nghiệp an toàn, bền vững, để giảm thiểu dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, chủ động ứng phó rủi ro trong xuất khẩu.

Toàn cảnh hội nghị. Ảnh: Bảo Thắng

Phát biểu khai mạc, ông Nguyễn Quý Dương – Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật nhấn mạnh, an toàn thực phẩm hiện không chỉ là yêu cầu nội tại của nền kinh tế mà còn là điều kiện bắt buộc để duy trì vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng nông sản toàn cầu.

Việt Nam hiện nằm trong nhóm quốc gia xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới, với nhiều mặt hàng chủ lực đạt kim ngạch lớn như cà phê, hồ tiêu, trái cây. Riêng năm 2025, xuất khẩu cà phê đã vượt mốc 8 tỷ USD. Trong đó, EU tiếp tục là một trong những thị trường quan trọng, bên cạnh Trung Quốc và Hoa Kỳ.

Tuy nhiên, đây cũng là thị trường EU có tiêu chuẩn rất cao về an toàn thực phẩm. Theo ông Dương, xu hướng chung hiện nay là các quốc gia ngày càng siết chặt quy định nhập khẩu nông sản. Điều này tương tự như việc Trung Quốc đã tăng cường kiểm soát trong những năm gần đây, buộc doanh nghiệp Việt phải thay đổi cách tiếp cận.

Đáng chú ý, EU đang xây dựng dự thảo gói quy định “Omnibus” liên quan đến an toàn thực phẩm và thức ăn chăn nuôi, trong đó có nội dung thay đổi cách tiếp cận đối với mức dư lượng tối đa (MRL) của thuốc bảo vệ thực vật.

“Đây là yêu cầu chính đáng nhằm bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng, nhưng cũng sẽ tạo thêm áp lực đáng kể đối với hoạt động xuất khẩu của Việt Nam”, ông Dương nhận định.

Ông Nguyễn Quý Dương – Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật phát biểu tại hội nghị. Ảnh: Bảo Thắng

Theo đại diện Phòng An toàn thực phẩm và môi trường (Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật), các quốc gia nhập khẩu thường thiết lập hệ thống kiểm soát thông qua tần suất kiểm tra, phương thức kiểm tra và các chỉ tiêu an toàn thực phẩm. EU hiện đang điều chỉnh mạnh các chỉ tiêu này, đặc biệt là với dư lượng thuốc bảo vệ thực vật.

Dự thảo “Omnibus” do Ủy ban châu Âu công bố từ tháng 12/2025 đề xuất sửa đổi nhiều quy định quan trọng, trong đó có Quy định (EC) số 396/2005 về MRL và Quy định (EC) số 1107/2009 về đăng ký thuốc bảo vệ thực vật.

Điểm thay đổi cốt lõi là EU chuyển từ cách tiếp cận “đánh giá rủi ro” (risk-based) sang “đánh giá nguy hại” (hazard-based). Nếu trước đây, việc thiết lập ngưỡng dựa trên mức độ phơi nhiễm thực tế, thì nay chỉ cần một hoạt chất có đặc tính nguy hại (như gây ung thư, rối loạn nội tiết, ảnh hưởng hệ sinh thái) đã có thể bị xem xét cấm hoặc giảm ngưỡng.

Đáng chú ý, mức mặc định 0,01 mg/kg được đề xuất áp dụng phổ biến đối với các hoạt chất không được EU phê duyệt. Đây được xem là “ngưỡng bằng 0”, bởi việc kiểm soát dư lượng ở mức này gần như không chấp nhận sai số.

Cùng với đó, EU cũng hướng tới loại bỏ cơ chế “import tolerance” – vốn cho phép hàng nhập khẩu có ngưỡng riêng linh hoạt hơn. Thay vào đó, tiêu chuẩn sẽ được đồng bộ giữa hàng nội khối và hàng nhập khẩu.

Hệ quả là nhiều hoạt chất đang được sử dụng phổ biến có nguy cơ bị siết chặt hoặc cấm hoàn toàn, như chlorpyrifos, nhóm neonicotinoid (clothianidin, thiamethoxam, imidacloprid) hay mancozeb.

Theo ông Ngô Xuân Nam – Phó Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam, từ đầu năm 2025 đến nay, EU đã ban hành 15 thông báo liên quan đến điều chỉnh MRL, với xu hướng chủ đạo là giảm mạnh, nhiều trường hợp đưa về mức 0,01 mg/kg.

“Chỉ cần vượt ngưỡng rất nhỏ cũng có thể bị từ chối nhập khẩu. Thực tế đã có lô hàng bị trả về khi dư lượng đạt 0,02 mg/kg, cao hơn không đáng kể so với ngưỡng quy định”, ông Nam cho biết.

Một điểm đáng lưu ý khác là các quy định của EU không áp dụng chung cho toàn ngành hàng mà được thiết lập chi tiết theo từng sản phẩm cụ thể. Ví dụ, cùng một hoạt chất nhưng mức dư lượng với rau, trái cây, cà phê hay hồ tiêu có thể khác nhau. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải tra soát kỹ theo từng mặt hàng và từng thị trường, thay vì áp dụng một quy chuẩn chung như trước đây.

Để đạt được điều này, yếu tố then chốt là kiểm soát chất lượng ngay từ vùng nguyên liệu. Doanh nghiệp cần nắm rõ quy trình sản xuất, loại thuốc bảo vệ thực vật được sử dụng, thời gian cách ly và mức dư lượng cho phép theo từng thị trường. “Không thể đợi đến khi hàng ra cửa khẩu mới xử lý. Nếu không kiểm soát từ đầu, rủi ro là không tránh khỏi”, ông Nguyễn Quý Dương nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng cần xác định rõ thị trường mục tiêu để tổ chức sản xuất phù hợp. Mỗi thị trường có một hệ tiêu chuẩn riêng: Trung Quốc với các quy định như Lệnh 248, EU với tiêu chuẩn MRL nghiêm ngặt, Hoa Kỳ với hệ thống kiểm soát riêng biệt. Việc sản xuất “một quy chuẩn cho nhiều thị trường” ngày càng trở nên khó khả thi, trong bối cảnh tiêu chuẩn toàn cầu phân hóa mạnh.

Thích ứng để giữ thị trường

Một nội dung quan trọng được nhấn mạnh tại hội nghị là việc chủ động tham gia góp ý đối với dự thảo quy định của EU. Theo đó, dự thảo “Omnibus” đã được thông báo tới Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) từ ngày 29/1/2026 và đang trong thời gian lấy ý kiến đến ngày 30/3/2026.

Ông Ngô Xuân Nam, Phó Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam chia sẻ tại hội nghị. Ảnh: Bảo Thắng

Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật đã có văn bản gửi các địa phương, hiệp hội và doanh nghiệp, đề nghị góp ý trước ngày 26/3 để tổng hợp, gửi Văn phòng SPS Việt Nam và các kênh chính thức. Theo thông lệ quốc tế, nếu hết thời hạn mà không có ý kiến phản hồi, các quốc gia sẽ được coi là đồng thuận với nội dung dự thảo. Vì vậy, đây là cơ hội quan trọng để Việt Nam bảo vệ lợi ích của ngành hàng xuất khẩu.

Ông Nguyễn Quý Dương nhấn mạnh, trong bối cảnh tiêu chuẩn ngày càng khắt khe, việc thích ứng không còn là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc. Doanh nghiệp cần chủ động cập nhật quy định, thay đổi quy trình sản xuất, hạn chế hoặc loại bỏ các hoạt chất dư lượng thuốc bảo vệ thực vật không còn phù hợp. Đồng thời, cần tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp, địa phương, cơ quan quản lý để kiểm soát chuỗi sản xuất, nâng cao mức độ tuân thủ và xây dựng uy tín với thị trường nhập khẩu, trong đó có thị trường EU. 

Theo quy định của EU, đối với các sản phẩm chưa được thiết lập mức dư lượng tối đa (MRL), sẽ áp dụng mức mặc định là 0,01 mg/kg. Trên cơ sở đó, EU đã đề xuất thiết lập MRL mới đối với một số hoạt chất: Metribuzin-DADK và Benomyl trong khoảng 0,01–0,05 mg/kg tùy theo loại sản phẩm, trong đó mức 0,01 mg/kg áp dụng cho nhóm trái cây, hạt và rau; mức 0,05 mg/kg áp dụng cho nhóm cà phê, cacao và gia vị; Alpha-cypermethrin trong khoảng 0,01–1,0 mg/kg tùy theo sản phẩm.