Trong bối cảnh chuyển đổi số và toàn cầu hóa, các doanh nghiệp đang đối mặt với một loạt thách thức mới, trong đó có rủi ro pháp lý. Nếu coi chiến lược thị trường, doanh thu, thị phần, dòng tiền và các giải pháp chuyển đổi số là điều kiện cần thì việc nắm bắt, cập nhật, hiểu biết và có ý thức thượng tôn pháp luật, nâng cao năng lực quản trị rủi ro là điều kiện đủ để doanh nghiệp phát triển bền vững.
Nguy cơ từ ứng dụng thiếu kiểm soát
Bối cảnh số hóa hiện nay đã tác động căn bản tới cấu trúc hoạt động đầu tư kinh doanh, khi không gian phát triển mở rộng nhờ các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, sự bùng nổ của nền kinh tế số và cam kết mạnh mẽ về phát triển bền vững tạo ra nhiều cơ hội cho doanh nghiệp. Đi kèm với đó là hành lang pháp lý ngày càng chặt chẽ, đa tầng hơn. Chủ trương hỗ trợ phát triển kinh tế tư nhân và cải cách thể chế ngày càng rõ nét, dẫn tới yêu cầu minh bạch, quản trị dữ liệu và tuân thủ pháp luật ngày càng cao. Sự phụ thuộc vào công nghệ và dữ liệu để tối ưu hóa hoạt động càng sâu, doanh nghiệp càng đối mặt nhiều rủi ro pháp lý liên quan hợp đồng, dữ liệu và tài sản trí tuệ.
Trong khi đó, theo kết quả khảo sát Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh - PCI 2025, thực trạng sẵn sàng công nghệ trong khu vực kinh tế tư nhân cho thấy, mới có 37,9% doanh nghiệp dừng ở mức chuyển đổi số cơ bản; 76,2% doanh nghiệp hoàn toàn chưa dùng AI, đứng ngoài làn sóng AI tạo sinh; các ứng dụng cá nhân tự phát tiềm ẩn nguy cơ bảo mật; 80,6% doanh nghiệp chưa dùng dữ liệu lớn.
Rào cản công nghệ cũng chuyển dịch theo quy mô công nghiệp. Với các doanh nghiệp siêu nhỏ, có đến 54,3% doanh nghiệp vẫn coi vốn là rào cản lớn nhất để đổi mới, ứng dụng công nghệ thì manh mún, chủ yếu dùng công cụ miễn phí. Đối với 60,2% doanh nghiệp lớn, rò rỉ dữ liệu khách hàng và mất bí mật kinh doanh đã trở thành nỗi sợ lớn nhất. Doanh nghiệp càng mở rộng quy mô, thách thức càng dịch chuyển từ “chi phí đầu tư” sang “quản trị an toàn và tuân thủ pháp luật”.
Việc doanh nghiệp ứng dụng số hóa, trí tuệ nhân tạo mang lại hiệu suất vượt trội nhưng cũng mở ra những hiểm họa khôn lường về lộ lọt dữ liệu, thông tin bí mật, xâm phạm sở hữu trí tuệ hay những cú lừa đảo tinh vi bằng công nghệ giả lập Deepfake. Không có “một bộ rủi ro” pháp lý giống nhau cho mọi doanh nghiệp. Đó có thể là một điều khoản hợp đồng thương mại bị cài cắm sơ hở, là sự lúng túng trong việc thực thi các nghĩa vụ thuế và bảo hiểm xã hội, là rủi ro tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ khi bước ra thị trường quốc tế, hay gần đây nhất là những quy định khắt khe về bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh mạng.
Phân tích về rủi ro cho doanh nghiệp trong kỷ nguyên số, ông Phạm Ngọc Thạch, Phó Trưởng ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho biết, các hành vi vi phạm phổ biến là nhân viên tự ý nạp dữ liệu lên AI công cộng như tải danh sách khách hàng, số điện thoại, bảng lương lên ChatGPT/Claude để lọc số liệu mà không có cơ chế bảo vệ; sử dụng trợ lý ảo cào dữ liệu tự động của người dùng khi chưa có sự chấp thuận. Đưa dữ liệu lên AI mở đồng nghĩa với mất quyền kiểm soát bảo mật, triệt tiêu quyền khởi kiện trước tòa án theo Luật Sở hữu trí tuệ.
"Điều này đồng nghĩa doanh nghiệp mất trắng bí mật kinh doanh. Hoặc hành vi sử dụng trái phép hình ảnh, giọng nói của người nổi tiếng hoặc đối thủ bằng AI sẽ dẫn đến khiếu kiện về cạnh tranh không lành mạnh, bồi thường danh dự, uy tín theo Bộ luật Dân sự", ông Phạm Ngọc Thạch nói thêm.
Không chỉ các doanh nghiệp ứng dụng AI vào hoạt động của mình mà ngay cả các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực phát triển AI cũng lúng túng trước bài toán tuân thủ pháp luật về tích hợp AI khi hiện nay AI không chỉ hỗ trợ con người mà đang tiến tới thực hiện các nghiệp vụ, thậm chí tự đưa ra quyết định kinh doanh. Đại diện Công ty cổ phần Phần mềm NTL Việt Nam - doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực phát triển, cung ứng dịch vụ gia công phần mềm cũng không rõ, nếu một tác nhân AI (AI Agent) tự thực hiện công việc và gây ra thiệt hại cho khách hàng, khách hàng khởi kiện thì trách nhiệm pháp lý thuộc về nhà phát triển AI hay doanh nghiệp sử dụng AI hay người quản lý và vận hành ở phía khách hàng?
Nâng cao năng lực quản trị rủi ro pháp lý
Phó Trưởng ban Pháp chế VCCI Phạm Ngọc Thạch cho biết, năm 2026 là năm bản lề chấm dứt hoàn toàn “khoảng trống” thể chế, đòi hỏi doanh nghiệp không thể tiếp tục viện dẫn lý do “chưa có luật” để trì hoãn tuân thủ khi hàng loạt luật nền tảng như Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, Luật Trí tuệ nhân tạo, Luật Chuyển đổi số… đồng loạt được triển khai.
"Các doanh nghiệp khi đưa AI vào vận hành hoạt động kinh doanh chính thức sẽ mặc nhiên mang danh hiệu pháp lý là “Bên triển khai” theo quy định của Luật Trí tuệ nhân tạo. Họ buộc phải gánh vác các nghĩa vụ và trách nhiệm riêng biệt do luật định đối với mọi sự cố phát sinh ngay cả khi doanh nghiệp không tự mình phát triển hay viết ra công nghệ AI đó. Doanh nghiệp tuyệt đối không thể viện dẫn “lỗi thuật toán từ các đối tác cung cấp nước ngoài” để thoái thác trách nhiệm bồi thường dân sự. Khi doanh nghiệp thiếu vắng các hàng rào kiểm soát nội bộ có thể sẽ phải đối mặt với mức phạt lên tới 5% tổng doanh thu vì vi phạm dữ liệu xuyên biên giới", Phó Trưởng ban Pháp chế VCCI Phạm Ngọc Thạch nhấn mạnh.
Báo cáo “Khai phá tiềm năng AI Việt Nam 2026” cho thấy, có 245.000 doanh nghiệp Việt Nam đang ứng dụng AI trong vận hành nhưng chỉ có khoảng 14% doanh nghiệp ứng dụng AI đạt được mức độ thật sự hiệu quả.
Tiến sĩ Chu Thị Hoa, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp cho rằng, AI là công cụ nâng cao năng lực cạnh tranh mạnh mẽ cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, nếu ứng dụng thiếu sự kiểm soát chặt chẽ, đây chính là nguồn gốc phát sinh rủi ro lớn nhất. Tuân thủ pháp luật là điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp khai thác công nghệ một cách an toàn và bền vững, hoàn toàn không phải là rào cản kìm hãm sự phát triển. Trách nhiệm cuối cùng trước pháp luật không thuộc về công nghệ, mà thuộc về con người, cụ thể là người đứng đầu doanh nghiệp.
Do đó, Tiến sĩ Hoa đưa ra khuyến cáo, các doanh nghiệp cần gắn chặt chiến lược công nghệ AI với chiến lược phát triển chung, ban hành quy chế sử dụng AI nội bộ, kiểm soát chặt dòng chảy dữ liệu kết hợp rà soát hợp đồng, nâng cao năng lực pháp lý cho đội ngũ nhân sự, trách nhiệm sử dụng mọi công cụ công nghệ.
Theo ông Phạm Ngọc Thạch, doanh nghiệp cần quản trị rủi ro pháp lý chủ động, biến chi phí tuân thủ thành lợi thế cạnh tranh với nguyên tắc vàng: Thể chế số đi trước, dữ liệu là cốt lõi và con người kiểm soát.
