Số lượng DN giảm, không đồng nghĩa với hiệu quả

Số liệu thực tế cho thấy, 40 năm qua thành phần kinh tế nhà nước đã giảm liên tục. Từ số lượng 6.000 DNNN khoảng năm 1990 - 1992, và cổ phần hoá năm 1998, rồi đến xoá sổ các doanh nghiệp cấp huyện, sau đó sang giai đoạn 2005 – 2008, xoá bỏ hẳn doanh nghiệp cấp tỉnh. Hiện, chỉ còn 3 tỉnh có doanh nghiệp nhà nước gồm Hà Nội, TP. HCM và Hải Phòng.

Theo con số mới nhất, tính đến tháng 7/2026 số lượng doanh nghiệp nhà nước hiện có là 695 đơn vị, trong đó 179 doanh nghiệp trung ương và 516 DN địa phương và 497 doanh nghiệp do nhà nước nắm giữ 100% vốn, còn lại là nhà nước nắm giữ cổ phần chi phối. Về quy mô, đến hết năm 2025 các DNNN đạt tổng tài sản 4,5 triệu tỷ đồng, vốn chủ sở hữu 2,02 tỷ và tổng vốn nhà nước đầu tư 1,8 triệu tỷ đồng. Bên cạnh đó, tổng doanh thu đạt 2,9 triệu tỷ đồng, lợi nhuận trước thuế đạt hơn 260.000 tỷ, nộp ngân sách nhà nước hơn 214.000 tỷ đồng.

Tuy nhiên, ông Nguyễn Đức Hiển, Phó trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương đánh giá, kết quả đạt được vẫn chưa tương xứng với nguồn lực đang nắm giữ. Đáng chú ý, tiến độ cơ cấu lại, cổ phần hóa và thoái vốn giai đoạn 2021-2025 còn chậm, trong khi một số doanh nghiệp vẫn thua lỗ. Đơn cử, còn 16 tập đoàn, tổng công ty đang ghi nhận lỗ lũy kế khoảng 55.900 tỷ đồng trên báo cáo tài chính hợp nhất.

Ngoài ra, năng suất lao động, năng lực quản trị, đổi mới sáng tạo và sức cạnh tranh còn hạn chế, dẫn đến kết quả triển khai trong thời gian qua vẫn còn khoảng cách khá lớn so với mục tiêu đề ra.

Ông Hiển lấy dẫn chứng từ Trung Quốc, Ủy ban Giám sát và Quản lý tài sản nhà nước (SASAC) đang quản lý 96 doanh nghiệp, đều là các doanh nghiệp dẫn đầu các lĩnh vực trọng yếu của kinh tế như năng lượng, công nghệ, hàng không, vũ trụ… Đáng chú ý, giai đoạn 2021 – 2025, nhóm doanh nghiệp này đạt mức tăng trưởng tổng tài sản bình quân 10,5%. Trong khi đó, khối doanh nghiệp NN tại Việt Nam tăng trưởng khá khiêm tốn, doanh thu bình quân tăng 4% mỗi năm, vốn chủ sở hữu tăng nhẹ, tổng tài sản ở mức tăng 5%/năm.

Cũng theo số liệu Bộ Tài chính, trong giai đoạn 2021-2025, cả nước mới cổ phần hóa được 5 doanh nghiệp với tổng giá trị khoảng 643 tỷ đồng. Đối với công tác sắp xếp doanh nghiệp, trong 8 doanh nghiệp được phê duyệt phương án giai đoạn 2021-2025, có 6 doanh nghiệp đã hoàn thành sáp nhập, 2 doanh nghiệp đang thực hiện giải thể. Về thoái vốn nhà nước, trong tổng số 146 doanh nghiệp thuộc diện phải thoái vốn, mới chỉ có 19 doanh nghiệp hoàn thành, đạt khoảng 13% kế hoạch giai đoạn 2022-2025.

Chỉ ra “điểm nghẽn” lớn nhất của thực trạng này, Đại biểu quốc hội khoá XVI, Uỷ biên Uỷ ban Kinh tế và Tài chính Quốc hội, ông Phan Đức Hiếu cho rằng, đó là định giá doanh nghiệp và phương án sử dụng đất. Cản trở đầu tiên là định giá doanh nghiệp để cổ phần hoá, trong đó trọng tâm là các vấn đề về tài chính, kết quả kinh doanh, cấp vốn “ghi” nhưng không góp thực, tăng vốn nhưng thực chất không có… khiến cho tình hình tài chính chưa được minh bạch, rõ ràng.

Cùng quan điểm, theo ông Nguyễn Ngọc Anh, đại diện Vụ Kế hoạch, Tài chính và Quản lý doanh nghiệp (Bộ Công Thương), yêu cầu phải hoàn tất xử lý tài chính và phê duyệt phương án sử dụng đất trước khi cổ phần hóa đang trở thành rào cản lớn đối với nhiều doanh nghiệp.

Đại diện Bộ Công thương dẫn ví dụ điển hình là trường hợp Tổng Công ty Giấy Việt Nam. Quá trình cổ phần hóa doanh nghiệp này đã được triển khai từ năm 2015 nhưng đến nay vẫn chưa thể hoàn tất do vướng mắc liên quan đến Dự án bột giấy Phương Nam cùng nhiều tồn tại về tài chính.

"Đến năm 2025 mới có nghị quyết của Quốc hội và năm 2026 Chính phủ mới ban hành nghị quyết để tiếp tục xử lý các tồn tại. Điều đó cho thấy những bất cập về thể chế đã kéo dài trong nhiều năm", ông Ngọc Anh cho hay.

Ngoài khó khăn về tài chính, ông Ngọc Anh nêu vấn đề, việc xây dựng và phê duyệt phương án sử dụng đất giữa doanh nghiệp, cơ quan đại diện chủ sở hữu và chính quyền địa phương vẫn thiếu sự phối hợp đồng bộ. Nhiều địa phương đến nay chưa hoàn thành việc phê duyệt phương án sử dụng đất, khiến tiến độ cổ phần hóa tiếp tục bị kéo dài.

Cũng theo ông Bùi Khắc Hiền, Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính, Bộ Nông nghiệp và Môi trường (Bộ NN&MT), nhiều doanh nghiệp nhà nước nắm trong tay hàng nghìn tỷ đồng nhưng không thể tăng trưởng vì họ không có quyền tự quyết, không được xoay xở trên những đồng vốn và tài sản đó. Ví dụ như giao đất đai nhưng quản lý bó buộc, chỉ cho quản lý, vận hành, không được đem đi thế chấp vay vốn, không được quyết định theo nguyên tắc thị trường, vì vậy không thể tính đó là vốn để yêu cầu DN tăng trưởng.

Đề xuất chia 3 nhóm để quản trị hiệu quả

Ông Phan Đức Hiếu nêu quan điểm, trong tái cơ cấu DNNN: sắp xếp, giải thể, phá sản nếu cứ cơ học thì không hiệu quả. Có trường hợp, bán hết vốn chưa chắc có lợi, nhiều DN trong kế hoạch không bán được, nhưng có những đơn vị không trong dự kiến, thị trường lại rất chuộng. Hoặc có những doanh nghiệp bán dưới giá, chưa chắc đã bán được bởi người mua không chỉ mua tài sản, họ còn mua cơ hội kinh doanh.

Mặt khác, ông Hiếu đánh giá, vấn đề quan trọng hơn nữa của việc tái cơ cấu là chất lượng quản trị, nâng cao hiệu quả hoạt động, năng lực cạnh tranh. Nếu áp dụng nguyên tắc quản trị của OECD, cần xác định rõ áp dụng nguyên tắc nào, áp dụng cho nhóm doanh nghiệp nào, cần phân tách rõ. Sau đó, rà soát lại thể chế, xem có đáp ứng được việc áp dụng này hay không, nguyên tắc OECD phù hợp phải đi đôi với thể chế hoá được nó.

GS. TS Hoàng Văn Cường nhận định, Nghị quyết 79 đặt ra yêu cầu hình thành các tập đoàn kinh tế đa sở hữu, làm chủ công nghệ, tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, thay vì chỉ tập trung vào việc cổ phần hóa hay thoái vốn.

Muốn hiện thực hóa mục tiêu đó, trước hết cần đổi mới mô hình quản lý, tách bạch rõ chức năng quản lý nhà nước với chức năng đại diện chủ sở hữu vốn. Theo đó, cơ quan quản lý nhà nước tập trung hoạch định chính sách, còn hoạt động đầu tư và quản lý vốn được giao cho tổ chức chuyên trách vận hành theo cơ chế thị trường.

Vị GS. TS đề xuất, để nâng cao hiệu quả quản trị, cần phân loại DNNN thành 3 nhóm lớn. Nhóm thứ nhất gồm các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực quốc phòng, an ninh và các lĩnh vực thiết yếu mà Nhà nước cần trực tiếp nắm giữ nhằm bảo đảm ổn định chính trị và an ninh quốc gia.

Nhóm thứ hai là các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ công hoặc hoạt động trong lĩnh vực thị trường chưa đủ hấp dẫn đối với khu vực tư nhân. Với nhóm này, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo cơ chế, tạo động lực để thu hút doanh nghiệp tư nhân cùng tham gia.

Nhóm thứ ba là các doanh nghiệp hoạt động theo cơ chế thị trường, trong đó vốn nhà nước được sử dụng như công cụ đầu tư chiến lược nhằm hỗ trợ các ngành, lĩnh vực có tiềm năng phát triển.

“Việc chuyển từ tư duy quản lý sang kiến tạo, cùng với việc phân định rõ chức năng quản lý và đầu tư vốn, sẽ tạo nền tảng để doanh nghiệp nhà nước nâng cao hiệu quả hoạt động, phát huy vai trò dẫn dắt, góp phần thúc đẩy tăng trưởng và nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế trong giai đoạn mới”, GS. TS Hoàng Văn Cường nhấn mạnh