Thay đổi tư duy từ “quản lý để ngăn chặn” sang “dẫn dắt đổi mới”

Trong bối cảnh fintech, blockchain, tài sản số và AI đang tái định hình ngành tài chính toàn cầu, bài toán đặt ra với cơ quan quản lý không chỉ là kiểm soát rủi ro mà còn phải tạo dựng niềm tin và không gian phát triển cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Trao đổi với VietnamFinance, PGS.TS Nguyễn Hữu Huân, Phó Chủ tịch cơ quan điều hành Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam tại TP. HCM (VIFC-HCMC) cho rằng nếu quản lý theo cách quá thận trọng, quá chậm hoặc chỉ thiên về cấm đoán, thì kết quả thường không phải là rủi ro biến mất, mà là hoạt động đổi mới sẽ dịch chuyển sang khu vực phi chính thức, ra nước ngoài hoặc vận hành trong vùng xám. Khi đó, Nhà nước không những không kiểm soát được rủi ro mà còn đánh mất cơ hội hình thành một hệ sinh thái tài chính mới có năng lực cạnh tranh quốc tế.

Theo ông, điều quan trọng nhất là cơ quan quản lý phải thay đổi cách tiếp cận từ tư duy “quản lý để ngăn chặn” sang tư duy “quản lý để dẫn dắt đổi mới”. Để giải quyết bài toán này, ông đề xuất yêu cầu tiên quyết là xây dựng một khung pháp lý theo hướng phân tầng rủi ro rõ ràng.

“Không nên nhìn nhận toàn bộ hệ sinh thái startup, fintech hay tài sản số như một khối đồng nhất. Có những mô hình rủi ro cao như huy động vốn trá hình, đầu cơ tài sản số không có tài sản bảo chứng hoặc các hoạt động dễ phát sinh rửa tiền. Tuy nhiên, cũng có nhiều mô hình tạo ra giá trị thực cho nền kinh tế như thanh toán xuyên biên giới, tài trợ thương mại số, tokenization tài sản thực hay ứng dụng AI vào chấm điểm tín dụng, quản trị rủi ro và giám sát giao dịch. Nếu không phân loại rõ, chúng ta sẽ rơi vào tình trạng “siết cả tốt lẫn xấu”, và như vậy hệ sinh thái rất khó phát triển”, vị chuyên gia này cho biết.

Trên cơ sở đó, ông Huân cho rằng sandbox là công cụ phù hợp nhất để cân bằng giữa kiểm soát rủi ro và thúc đẩy đổi mới, nhưng phải được thiết kế như một cơ chế thử nghiệm thực sự thay vì chỉ dừng ở tuyên bố chính sách.

Cụ thể, cơ chế này cần quy định rõ tiêu chí tham gia, giới hạn quy mô thử nghiệm, phạm vi khách hàng, trách nhiệm công bố thông tin, tiêu chuẩn báo cáo dữ liệu, cơ chế giám sát theo thời gian thực cũng như lối ra sau thử nghiệm. Điều đó giúp doanh nghiệp hiểu rằng nếu hoạt động đúng trong phạm vi sandbox thì sẽ được bảo vệ về mặt thể chế, trong khi cơ quan quản lý cũng có đủ dữ liệu để đánh giá rủi ro và điều chỉnh chính sách.

Theo vị chuyên gia, chỉ khi sandbox vận hành minh bạch và có tính dự đoán cao mới thực sự tạo dựng được niềm tin cho startup và nhà đầu tư.

Một điểm đáng chú ý khác là yêu cầu chuyển mạnh từ quản lý “tiền kiểm” sang kết hợp giữa tiền kiểm có chọn lọc với hậu kiểm thông minh.

PGS.TS Nguyễn Hữu Huân nhận định, trong lĩnh vực công nghệ tài chính, nếu mọi hoạt động đều phải chờ phê duyệt đầy đủ trước khi thử nghiệm thì tốc độ đổi mới sẽ chậm hơn rất nhiều so với diễn biến thị trường. Tuy nhiên, nếu buông lỏng hoàn toàn thì nguy cơ phát sinh hệ lụy lớn cũng rất cao.

Do đó, giải pháp phù hợp là cho phép thử nghiệm trong giới hạn kiểm soát, đồng thời phát triển năng lực suptech, regtech, giám sát dữ liệu, cảnh báo sớm và truy vết giao dịch. Nói cách khác, muốn quản lý được “tài chính mới” thì chính cơ quan quản lý cũng phải hiện đại hóa công cụ quản lý của mình.

Tạo niềm tin và không gian phát triển cho startup, fintech

Bên cạnh yếu tố pháp lý, ông Huân cho rằng niềm tin của hệ sinh thái còn phụ thuộc lớn vào tính nhất quán của chính sách. Theo ông, startup và fintech không ngại bị quản lý, mà điều họ lo ngại nhất là sự bất định.

Doanh nghiệp cần biết rõ đâu là điều được phép thử nghiệm, đâu là hoạt động bị cấm, tiêu chuẩn tuân thủ ra sao và lộ trình từ thử nghiệm đến cấp phép chính thức như thế nào. Nếu chính sách thay đổi quá nhanh, thiếu đồng bộ giữa các cơ quan hoặc không có đầu mối điều phối rõ ràng, doanh nghiệp sẽ có xu hướng đứng ngoài quan sát thay vì mạnh dạn đầu tư.

Vì vậy, ông đề xuất cần có một đầu mối điều phối đủ mạnh trong khuôn khổ trung tâm tài chính để thực hiện vai trò hướng dẫn, tiếp nhận, đánh giá, giám sát và đồng hành cùng doanh nghiệp trong suốt vòng đời thử nghiệm.

Đối với các mô hình liên quan đến tài sản số, PGS.TS Nguyễn Hữu Huân cho rằng cách tiếp cận phù hợp không phải là né tránh, mà cần tách bạch rõ giữa tài sản số có giá trị kinh tế thực với các hoạt động đầu cơ thuần túy.

Theo đó, các lĩnh vực như tokenization tài sản thực, số hóa trái phiếu, quỹ, bất động sản hay ứng dụng blockchain nhằm tăng tính minh bạch và rút ngắn thời gian thanh toán nên được ưu tiên thử nghiệm vì mang lại lợi ích cho nền kinh tế thực.

Ngược lại, các mô hình huy động vốn thiếu minh bạch, cam kết lợi nhuận bất thường hoặc không có cơ chế bảo vệ nhà đầu tư cần được giám sát chặt, thậm chí loại khỏi sandbox ngay từ đầu. “Phải khuyến khích đổi mới có giá trị thực chứ không cổ vũ cho đầu cơ đội lốt công nghệ”, ông nhấn mạnh.

Ngoài câu chuyện thể chế, ông Huân cũng lưu ý tới bài toán hạ tầng dùng chung cho startup. Theo ông, nhiều startup thất bại không phải vì ý tưởng kém mà do chi phí tuân thủ, chi phí kết nối và chi phí dữ liệu quá lớn.

Nếu trung tâm tài chính có thể cung cấp các chuẩn kết nối mở, hạ tầng định danh, tiêu chuẩn KYC, AML, reporting hay các dịch vụ pháp lý, kiểm toán và tư vấn tuân thủ dùng chung, chi phí gia nhập thị trường của startup sẽ giảm đáng kể. Khi đó, hệ sinh thái sẽ phát triển lành mạnh hơn thay vì chỉ dành cơ hội cho những doanh nghiệp có tiềm lực tài chính lớn.

Từ những phân tích trên, PGS.TS Nguyễn Hữu Huân cho rằng cơ quan quản lý cần đồng thời thực hiện ba nhiệm vụ: xây dựng khung pháp lý linh hoạt nhưng có ranh giới rõ ràng; phát triển năng lực giám sát hiện đại để kiểm soát rủi ro theo thời gian thực; đồng thời tạo ra một không gian thể chế đủ tin cậy để doanh nghiệp thấy rằng đổi mới được khuyến khích miễn là đi kèm minh bạch và tuân thủ.

“Nếu làm được điều đó, trung tâm tài chính không chỉ là nơi thu hút vốn mà còn trở thành nơi ươm tạo những mô hình tài chính mới của Việt Nam theo chuẩn mực quốc tế”, ông Huân nhận định.