Doanh nghiệp còn yếu về quy mô và sức khỏe

Chia sẻ tại Diễn đàn "Kích hoạt tăng trưởng: Chính sách vi mô đột phá và mục tiêu hai con số", PGS.TS Phạm Anh Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới cho biết, Nghị quyết 68-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030 cả nước có 2 triệu doanh nghiệp hoạt động. Tuy nhiên, đến cuối năm 2025, đầu năm 2026, Việt Nam mới có hơn 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động.

"Điều đó đồng nghĩa mỗi năm nền kinh tế phải tăng thêm khoảng 200.000 doanh nghiệp. Tuy nhiên, thống kê giai đoạn 2016-2025 cho thấy chưa năm nào số doanh nghiệp tăng ròng vượt 100.000. Đây là mục tiêu rất thách thức, chưa kể yêu cầu nâng cao chất lượng và sức khỏe doanh nghiệp", ông nhận định.

Theo ông Tuấn, bức tranh doanh nghiệp 6 tháng đầu năm 2026 có nhiều tín hiệu tích cực khi số doanh nghiệp thành lập mới, vốn đăng ký và lao động đều tăng. Tuy nhiên, số doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường vẫn ở mức cao, đặc biệt số doanh nghiệp hoàn tất giải thể tăng tới 94,7% so với cùng kỳ.

Đáng chú ý, ba chỉ số phản ánh rõ "sức khỏe" doanh nghiệp hiện nay gồm: khoảng 70% doanh nghiệp có vốn dưới 10 tỷ đồng; 81,4% doanh nghiệp sử dụng dưới 10 lao động, cho thấy khu vực doanh nghiệp chủ yếu vẫn là nhỏ và siêu nhỏ; tỷ suất lợi nhuận bình quân năm 2024 chỉ khoảng 2,2%, thấp hơn hoặc xấp xỉ lãi suất tiền gửi ngân hàng.

Theo ông Tuấn, những con số này cho thấy khu vực doanh nghiệp vẫn còn rất yếu, trong khi chỉ một số ít doanh nghiệp quy mô lớn đang tăng trưởng tốt.

Báo cáo mới đây của Ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cũng cho thấy, mặc dù số doanh nghiệp gia nhập thị trường vẫn cao hơn số rút lui gần 19.000 doanh nghiệp, nhưng khoảng cách đang thu hẹp khi số doanh nghiệp rút lui tăng 18,8%, cao hơn mức tăng 11,2% của doanh nghiệp gia nhập.

Theo ông Phạm Ngọc Thạch, Phó Trưởng ban Pháp chế VCCI, doanh nghiệp thành lập mới có quy mô vốn bình quân đạt 12,22 tỷ đồng, cao hơn mức 9 tỷ đồng của năm 2025, trong khi vốn đăng ký bổ sung của các doanh nghiệp đang hoạt động lại giảm 11,1% so với cùng kỳ.

"Tín hiệu này cho thấy khối doanh nghiệp hiện hữu đang dè dặt mở rộng, nhưng đặt cạnh dòng vốn mới dồi dào, đây là sự thận trọng hợp lý hơn là suy giảm niềm tin", ông Thạch nhận định.

Điều đáng lo ngại, theo VCCI, là biên lợi nhuận của hơn 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động vẫn rất mỏng, gần một nửa doanh nghiệp chưa có lãi.

Khảo sát của VCCI cũng chỉ ra ba khó khăn lớn nhất hiện nay là thị trường đầu ra, tiếp cận nguồn vốn và đổi mới quản trị. Có từ 45,3-60,2% doanh nghiệp gặp khó khăn trong tìm kiếm khách hàng; 75,5% khó tiếp cận vốn; trong khi chỉ 37,9% doanh nghiệp ứng dụng công nghệ số từ mức trung bình trở lên.

Động lực tăng trưởng nằm ở doanh nghiệp

Phát biểu tại diễn đàn, GS.TS Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nhấn mạnh, muốn đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số, nền kinh tế phải được xây dựng trên nền tảng mới với năng suất cao hơn, doanh nghiệp mạnh hơn, thị trường vận hành thông suốt hơn, công nghệ hiện đại hơn và bộ máy thực thi hiệu quả hơn.

Theo ông, nhiều năm qua Việt Nam đã duy trì ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát và bảo đảm các cân đối lớn. Tuy nhiên, ổn định vĩ mô mới chỉ là điều kiện cần, còn năng lực tăng trưởng thực chất được tạo ra ở cấp doanh nghiệp, ngành kinh tế, địa phương và từng dự án đầu tư.

"Một nền kinh tế không thể tăng trưởng nhanh khi doanh nghiệp vẫn phải mất quá nhiều thời gian và chi phí để hoàn tất thủ tục; khi nguồn vốn chưa đến được với những dự án có năng suất cao; khi đất đai, dữ liệu, công nghệ và nguồn nhân lực chưa được sử dụng hiệu quả", ông nhấn mạnh.

Theo ông, nền kinh tế cũng khó bứt phá khi doanh nghiệp có năng lực đổi mới sáng tạo nhưng thiếu không gian thử nghiệm hoặc vẫn phải hoạt động trong khuôn khổ thể chế chưa theo kịp thực tiễn.

Đồng quan điểm, PGS.TS Nguyễn Mạnh Hùng, Phó Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương cho rằng, khi dư địa của chính sách tiền tệ và tài khóa truyền thống không còn nhiều, cần chuyển trọng tâm sang các chính sách vi mô, lấy doanh nghiệp làm trung tâm.

Chính sách phải hỗ trợ doanh nghiệp lớn lên

Nhấn mạnh cùng với việc tiếp tục củng cố nền tảng vĩ mô, GS.TS Lê Văn Lợi cho rằng cần chuyển mạnh trọng tâm sang cải cách vi mô có tính đột phá.

"Chính sách vi mô đột phá không phải là những giải pháp nhỏ lẻ hay hỗ trợ riêng cho một số doanh nghiệp, mà phải tác động trực tiếp vào các điểm nghẽn của hoạt động sản xuất, kinh doanh; tạo ra thay đổi rõ ràng về chi phí, năng suất, khả năng huy động nguồn lực và động lực đổi mới của hàng triệu chủ thể kinh tế", ông nhấn mạnh.

Theo đó, cần có các cơ chế khuyến khích nghiên cứu - phát triển, đổi mới công nghệ; hệ thống tín dụng dựa nhiều hơn vào dòng tiền và dữ liệu; phát triển khu thương mại tự do, thị trường dữ liệu minh bạch và cơ chế thử nghiệm có kiểm soát để các mô hình kinh doanh mới được triển khai.

Theo PGS.TS Nguyễn Mạnh Hùng, cần tập trung vào bốn nhóm chính sách vi mô gồm: xây dựng thể chế đột phá cho khu kinh tế, khu thương mại tự do và trung tâm tài chính quốc tế; đổi mới chính sách thuế và tài khóa; tháo gỡ điểm nghẽn dòng vốn thông qua tín dụng linh hoạt; xây dựng thể chế cho trí tuệ nhân tạo, coi đây là động lực tăng trưởng mới.

Trên cơ sở những điểm nghẽn của doanh nghiệp hiện nay, PGS.TS Phạm Anh Tuấn đề xuất chính sách cần hỗ trợ doanh nghiệp theo từng giai đoạn phát triển.

Theo ông, nền kinh tế cần sự tham gia của nhiều loại hình doanh nghiệp. Hộ kinh doanh và doanh nghiệp siêu nhỏ góp phần bảo đảm sinh kế; doanh nghiệp nhỏ và vừa tạo việc làm và giữ cân bằng cho hệ thống; doanh nghiệp lớn có khả năng tăng trưởng cao và đóng vai trò dẫn dắt nền kinh tế. Đồng thời, cần hình thành những doanh nghiệp đủ năng lực cạnh tranh toàn cầu, đại diện cho Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị quốc tế.

"Mục tiêu là doanh nghiệp siêu nhỏ phát triển thành doanh nghiệp nhỏ và vừa; doanh nghiệp nhỏ và vừa phát triển thành doanh nghiệp lớn; doanh nghiệp lớn trở thành lực lượng dẫn dắt trong khu vực và trên thế giới. Muốn vậy, chính sách phải mang tính dài hạn, giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực thực chất, thay vì chỉ hỗ trợ ngắn hạn", ông Tuấn đề xuất.