Nhìn lại chặng đường hơn 50 năm kể từ ngày đất nước thống nhất, TP. Hồ Chí Minh luôn là địa phương đi đầu trong đổi mới tư duy phát triển kinh tế, đặc biệt ở lĩnh vực thương mại. Từ một thị trường vận hành theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung, thành phố đã từng bước chuyển mình trở thành trung tâm thương mại, dịch vụ lớn nhất cả nước, đóng góp quan trọng vào tăng trưởng kinh tế quốc gia.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Nguyễn Nguyên Phương, Phó Giám đốc Sở Công Thương TP. Hồ Chí Minh cho rằng, mỗi giai đoạn phát triển của ngành thương mại, Thành phố đều gắn với những quyết sách đột phá, phản ánh khả năng thích ứng nhanh, tư duy đổi mới và tinh thần dám đi trước của chính quyền, doanh nghiệp và người dân Thành phố.

Những bước ngoặt làm thay đổi diện mạo thị trường

Theo ông Nguyễn Nguyên Phương, giai đoạn những năm 1980 đánh dấu bước chuyển quan trọng khi nền kinh tế chuyển từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Đây là bước ngoặt có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển của thương mại TP. Hồ Chí Minh.

Nếu trước đây việc cung ứng hàng hóa chủ yếu thông qua hệ thống hợp tác xã và các đơn vị nhà nước, thì sau đổi mới, mọi thành phần kinh tế đều được tham gia sản xuất, lưu thông và phân phối hàng hóa. Sự thay đổi này mở ra không gian phát triển mới cho thị trường, tạo động lực thúc đẩy sản xuất và lưu thông hàng hóa.

Bước sang thập niên 1990, TP. Hồ Chí Minh tiếp tục tiên phong xây dựng các mô hình thương mại hiện đại. Đây là thời kỳ những siêu thị đầu tiên của Việt Nam xuất hiện tại thành phố, mở ra xu hướng bán lẻ hiện đại bên cạnh hệ thống chợ truyền thống.

Đến những năm 2000, cùng với sự phát triển của công nghệ thông tin, nhiều hình thức kinh doanh mới bắt đầu hình thành như bán hàng qua truyền hình, internet, điện thoại và các nền tảng trực tuyến sơ khai. Đây được xem là giai đoạn đặt nền móng cho sự bùng nổ của thương mại điện tử sau này.

Giai đoạn 2010 - 2020 chứng kiến tốc độ phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử. Hoạt động mua sắm trực tuyến dần trở thành một phần quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội, làm thay đổi hành vi tiêu dùng và phương thức kinh doanh của doanh nghiệp.

Từ sau năm 2020 đến nay, thành phố bước vào giai đoạn phát triển mới với kinh tế số, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và các mô hình kinh doanh dựa trên nền tảng công nghệ. Theo ông Phương, cứ mỗi khoảng 10 năm, thương mại thành phố lại có một chuyển biến mang tính bước ngoặt, tạo ra những thay đổi về chất trong toàn bộ hệ sinh thái thị trường.

Dấu ấn từ những sáng kiến tiên phong

Không chỉ là nơi đón nhận các xu hướng mới, TP. Hồ Chí Minh còn là địa phương khởi nguồn nhiều mô hình quản lý và phát triển thương mại sau đó được nhân rộng trên phạm vi cả nước. Một trong những sáng kiến tiêu biểu là Chương trình Bình ổn thị trường.

Phó Giám đốc Sở Công Thương TP. Hồ Chí Minh cho biết, trong giai đoạn đầu chuyển sang kinh tế thị trường, năng lực sản xuất, dự trữ và phân phối hàng hóa của doanh nghiệp còn hạn chế. Tình trạng đầu cơ, găm hàng, tăng giá bất hợp lý thường xuyên xảy ra, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân.

Trong bối cảnh đó, TP. Hồ Chí Minh triển khai Chương trình Bình ổn thị trường nhằm chủ động tạo nguồn cung hàng hóa thiết yếu với giá hợp lý, bảo đảm cân đối cung cầu và hạn chế biến động bất thường của thị trường. Thực tiễn cho thấy chương trình đã phát huy hiệu quả, không chỉ góp phần ổn định giá cả mà còn tạo dựng niềm tin cho người tiêu dùng. Thành công của mô hình này sau đó được nhiều địa phương học tập và triển khai.

Khi hệ thống phân phối ngày càng hoàn thiện, năng lực sản xuất của doanh nghiệp được nâng lên, một bài toán mới đặt ra là làm thế nào để hỗ trợ doanh nghiệp tiêu thụ sản phẩm hiệu quả. Từ thực tiễn đó, TP. Hồ Chí Minh tiếp tục tiên phong xây dựng Chương trình Kết nối cung cầu.

Theo lãnh đạo Sở Công Thương, chương trình đã tạo điều kiện để nhà sản xuất, hệ thống phân phối và người tiêu dùng gặp nhau trực tiếp, giảm bớt các khâu trung gian, tiết kiệm chi phí cho doanh nghiệp và xã hội. Không chỉ giúp doanh nghiệp mở rộng đầu ra, chương trình còn thúc đẩy tiêu thụ nông sản, sản phẩm công nghiệp và hàng hóa đặc trưng của nhiều địa phương. Đến nay, kết nối cung cầu đã trở thành một trong những hoạt động xúc tiến thương mại thường xuyên, hiệu quả của nhiều tỉnh, thành phố.

Hướng tới mô hình thương mại minh bạch và bền vững

Ông Nguyễn Nguyên Phương nhận định, giai đoạn hiện nay đặt ra nhiều thách thức mới đối với công tác quản lý thị trường. Sự phát triển nhanh của công nghệ, kinh tế số và các mô hình kinh doanh mới khiến thị trường biến động liên tục, khó dự báo hơn. Trong khi đó, yêu cầu về chất lượng hàng hóa, an toàn thực phẩm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ngày càng cao.

Nếu tiếp tục áp dụng phương thức quản lý truyền thống, chủ yếu dựa vào kiểm tra, kiểm soát và xử phạt, sẽ tiêu tốn nhiều nguồn lực nhưng hiệu quả chưa chắc tương xứng. Từ thực tế đó, TP. Hồ Chí Minh đã triển khai Chương trình Truy xuất trách nhiệm, được xem là hướng tiếp cận mới trong quản lý thị trường.

Điểm khác biệt của mô hình này là thay vì chỉ tập trung phát hiện và xử lý vi phạm, cơ quan quản lý hướng đến minh bạch hóa toàn bộ chuỗi cung ứng, đồng thời nâng cao trách nhiệm của từng chủ thể tham gia, từ sản xuất, vận chuyển, phân phối đến tiêu dùng.

Theo ông Phương, khi mỗi mắt xích trong chuỗi cung ứng đều có trách nhiệm rõ ràng, việc giám sát chất lượng hàng hóa sẽ hiệu quả hơn, góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, bền vững và bảo vệ tốt hơn quyền lợi người tiêu dùng.

Đón đầu xu hướng trung tâm thương mại - tài chính quốc tế

Bên cạnh các giải pháp quản lý thị trường, TP. Hồ Chí Minh cũng đang triển khai nhiều định hướng mới nhằm hiện thực hóa mục tiêu trở thành trung tâm tài chính quốc tế của khu vực. Trong chiến lược phát triển của thành phố, tài chính xanh và sàn giao dịch hàng hóa được xác định là hai trụ cột quan trọng.

Theo Phó Giám đốc Sở Công Thương TP. Hồ Chí Minh, Sở đang phối hợp với các sở, ngành liên quan triển khai thí điểm giao dịch một số mặt hàng trên sàn giao dịch hàng hóa. Mô hình này trước mắt tập trung vào những sản phẩm phù hợp với điều kiện thực tiễn của thành phố, sau đó sẽ mở rộng sang nhiều nhóm hàng khác.

Mục tiêu không chỉ là tạo thêm kênh giao dịch hiện đại, mà còn góp phần chuẩn hóa chất lượng hàng hóa ngay từ khâu sản xuất, nâng cao tính minh bạch của thị trường và tăng khả năng truy xuất nguồn gốc. Việc hình thành các sàn giao dịch hàng hóa hiện đại sẽ giúp doanh nghiệp tiếp cận thị trường thuận lợi hơn, giảm rủi ro trong giao dịch và thúc đẩy sản xuất theo tiêu chuẩn cao hơn.

Lãnh đạo Sở Công Thương nhấn mạnh, để khuyến khích doanh nghiệp đầu tư sản xuất bài bản, Thành phố không chỉ dừng ở vận động hay hỗ trợ kỹ thuật, mà cần tạo ra những “sân chơi” đủ lớn để sản phẩm chất lượng có cơ hội tiếp cận thị trường một cách thuận lợi.

Bộ Công Thương đồng hành thúc đẩy xúc tiến thương mại

Trong quá trình phát triển thương mại của TP. Hồ Chí Minh, công tác xúc tiến thương mại luôn nhận được sự quan tâm, đồng hành của Bộ Công Thương, trực tiếp là Cục Xúc tiến thương mại. Với vai trò là trung tâm kinh tế, thương mại, dịch vụ lớn của cả nước, TP. Hồ Chí Minh không chỉ là thị trường tiêu thụ quan trọng, mà còn là đầu mối kết nối hàng hóa, doanh nghiệp và chuỗi cung ứng giữa các vùng, miền với thị trường quốc tế.

Những năm qua, Bộ Công Thương và Cục Xúc tiến thương mại đã triển khai nhiều hoạt động thiết thực, góp phần hỗ trợ thành phố mở rộng thị trường, nâng cao năng lực xúc tiến và thúc đẩy xuất khẩu. Có thể kể đến việc duy trì đầu mối công tác phía Nam của Cục Xúc tiến thương mại tại TP. Hồ Chí Minh; chủ trì, phối hợp tổ chức các hội chợ, triển lãm quốc tế quy mô lớn như Vietnam Foodexpo, Triển lãm quốc tế ngành dệt may và công nghệ dệt may VIATT; các chương trình kết nối giao thương, gặp gỡ nhà mua hàng, nhà phân phối trong và ngoài nước.

Bên cạnh đó, Bộ Công Thương và Cục Xúc tiến thương mại còn hỗ trợ doanh nghiệp thành phố tham gia Chương trình cấp quốc gia về xúc tiến thương mại; các đoàn giao dịch thương mại tại thị trường nước ngoài; hoạt động quảng bá Chương trình Thương hiệu quốc gia Việt Nam; chương trình kết nối cung cầu hàng hóa giữa TP. Hồ Chí Minh với các tỉnh, thành phố; cũng như các chương trình khuyến mại tập trung quốc gia như Vietnam Grand Sale nhằm kích cầu tiêu dùng nội địa.

Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, Cục Xúc tiến thương mại đã đẩy mạnh các hoạt động xúc tiến thương mại số, kết nối trực tuyến, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận nền tảng số và kênh thương mại điện tử. Những hoạt động này không chỉ góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp, mà còn khẳng định vai trò của TP. Hồ Chí Minh là trung tâm xúc tiến thương mại, trung chuyển hàng hóa và kết nối giao thương quan trọng của cả nước.

Tiếp tục phát huy truyền thống tiên phong

Đánh giá chặng đường hơn 50 năm phát triển của ngành thương mại thành phố, lãnh đạo Sở Công Thương TP. Hồ Chí Minh cho rằng, những thành tựu đạt được là kết quả của quá trình đổi mới liên tục, sự năng động của chính quyền, tinh thần dám nghĩ dám làm của doanh nghiệp và sự đồng hành của người dân.

Từ Chương trình Bình ổn thị trường, Kết nối cung cầu đến Truy xuất trách nhiệm và định hướng phát triển sàn giao dịch hàng hóa, mỗi giai đoạn đều ghi dấu những giải pháp đột phá, góp phần tháo gỡ khó khăn và tạo động lực tăng trưởng mới.

“Với tinh thần năng động, sáng tạo, dám nghĩ dám làm, thương mại TP. Hồ Chí Minh sẽ tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt, mở đường cho sự phát triển của thương mại Việt Nam trong giai đoạn mới”, ông Nguyễn Nguyên Phương nhấn mạnh.