Xác định công nghiệp vật liệu là ngành công nghiệp nền tảng

Vật liệu là đầu vào của sản xuất công nghiệp, kết cấu hạ tầng, năng lượng, điện tử, bán dẫn, quốc phòng, an ninh cùng nhiều ngành công nghệ cao. Vì vậy phát triển công nghiệp vật liệu gắn trực tiếp với mô hình tăng trưởng, cơ cấu công nghiệp và vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu, chứ không còn là việc riêng của một ngành.

Công nghiệp vật liệu trong nước đã cơ bản đáp ứng nhu cầu về nhiều loại vật tư, nguyên liệu. Dù vậy, kết quả vẫn chưa tương xứng với tiềm năng khi sản xuất còn dựa nhiều vào khai thác tài nguyên, giá trị gia tăng thấp, khả năng làm chủ công nghệ lõi còn hạn chế, nhiều vật liệu chất lượng cao và vật liệu đặc chủng còn phụ thuộc nhập khẩu, trong khi cả nước chưa có doanh nghiệp nòng cốt đủ sức dẫn dắt chuỗi giá trị.

Từ thực tế này, Bộ Chính trị đã xác định công nghiệp vật liệu là ngành công nghiệp nền tảng, có yếu tố quyết định năng lực tự chủ chiến lược, năng lực cạnh tranh quốc gia và khả năng làm chủ công nghệ lõi. Tinh thần xuyên suốt là đưa công nghiệp vật liệu chuyển từ khai thác lợi thế tài nguyên sang làm chủ công nghệ vật liệu, từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu, từ tham gia chuỗi cung ứng sang từng bước nắm giữ những công đoạn có giá trị gia tăng cao.

Thay đổi tư duy trong phát triển công nghiệp vật liệu

Đặc biệt, phải thay đổi tư duy cũ bằng tư duy mới là xem công nghiệp vật liệu như một ngành nền tảng của quá trình phát triển đất nước và triển khai theo ba tầng với trọng tâm khác nhau. Với vật liệu cơ bản, mục tiêu là nâng cấp công nghệ để gia tăng giá trị thay vì chỉ dừng ở khai thác và sản xuất các sản phẩm có giá trị thấp. Vật liệu chiến lược như đất hiếm và vật liệu phục vụ quốc phòng cần cách tiếp cận đột phá, trong đó ưu tiên tìm hướng đi phù hợp để từng bước làm chủ công nghệ.

Trong khi đó, với vật liệu tương lai, Việt Nam cần dự báo nhu cầu từ sớm để chủ động nghiên cứu và chuẩn bị năng lực sản xuất. Mô hình này cũng xác định rõ vai trò của từng chủ thể trong chuỗi phát triển. Doanh nghiệp quốc gia giữ vai trò trung tâm và dẫn dắt, viện nghiên cứu, trường đại học làm nền tảng khoa học, công nghệ, còn khu vực đầu tư nước ngoài đóng vai trò cầu nối trong chuyển giao công nghệ.

Từ những kết quả đã có, Viện Khoa học vật liệu đang tập trung nguồn lực vào bốn hướng nghiên cứu gắn trực tiếp với nhu cầu phát triển công nghiệp. Ở lĩnh vực bán dẫn, viện phát triển GaN, SiC và vật liệu hai chiều, đồng thời đề xuất xây dựng phòng thí nghiệm chế tạo gương phản xạ UV đạt chuẩn công nghiệp, dự kiến phối hợp với nhà máy chip 32 nm của Viettel.

Với đất hiếm, viện nghiên cứu công nghệ chiết tách, phân chia nguyên tố độ sạch cao từ sa khoáng ven biển, đồng thời phát triển nam châm NdFeB, SmCo và các hợp kim đặc chủng. Hai hướng còn lại tập trung vào vật liệu năng lượng mới, hydro, cùng nhóm composite và lớp phủ chức năng phù hợp với điều kiện khí hậu nhiệt đới.

Không dừng ở các hướng nghiên cứu chuyên ngành, viện cũng đang thay đổi phương thức tổ chức nghiên cứu bằng cách đưa công nghệ số và tự động hóa vào hoạt động khoa học. Từ tháng 1/2026, viện triển khai nhiệm vụ Phòng thí nghiệm tối, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và tự động hóa. Viện đồng thời vận hành hệ thống quản trị điện tử, thay thế trên 90% thủ tục hành chính truyền thống.