Tàu COSCO SHIPPING AQUARIUS dài 400 m, tải trọng gần 197.087 DWT cập cảng Lạch Huyện, đánh dấu bước tiến trong năng lực khai thác tàu siêu lớn tại Hải Phòng

Từ chuyến tàu Bắc - Nam đầu tiên

Mặc dù doanh nghiệp đã chuyển đổi sang mô hình công ty cổ phần gần 20 năm, nhưng các thế hệ cán bộ, thuyền viên Công ty cổ phần Vận tải biển Việt Nam (VOSCO) vẫn dành sự trân trọng đặc biệt trong việc lưu giữ những kỷ vật, những bức ảnh “đi cùng năm tháng”, gắn với lịch sử hào hùng của ngành vận tải biển Việt Nam.

Phòng truyền thống khang trang tại trụ sở của VOSCO tại 215 Lạch Tray, TP. Hải Phòng hiện còn lưu giữ rất nhiều tư liệu về quá trình hình thành và phát triển 55 năm qua của đơn vị, trong đó có chuyến tàu biển đầu tiên nối hai miền đất nước sau ngày giải phóng.

Là đơn vị được thành lập vào tháng 7/1970, trên cơ sở thống nhất tổ chức vận tải của 3 đội tàu Giải Phóng, Tự Lực và Quyết Thắng, VOSCO chính là dấu mốc mở đầu cho sự chuyển hướng từ phương thức hoạt động vận tải biển trong chiến tranh sang phương thức tổ chức, quản lý hoạt động vận tải trong điều kiện nửa chiến tranh, nửa hòa bình.

Giai đoạn 1970-1975, tên tuổi của VOSCO gắn liền với thời kỳ ngành đường biển dốc toàn lực thực hiện cả 2 nhiệm vụ sản xuất và chiến đấu. Trong giai đoạn này, những con tàu của VOSCO là lực lượng xung kích, tham gia nhiều chiến dịch vận tải lớn từ Hải Phòng vào khu 4, từ đó vận chuyển hàng hóa vào miền Nam phục vụ cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

Ngay sau khi Hiệp định Paris được ký kết (27/1/1973), ý tưởng về việc sớm hình thành tuyến vận tải Bắc - Nam để giữ mạch máu vận chuyển Bắc - Nam ngay khi đất nước thống nhất đã sớm được hình thành.

Từ đầu năm 1974, được sự đồng ý của Bộ Giao thông - Vận tải, Cục Đường biển, dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Cục trưởng Lê Văn Kỳ, đã đầu tư mua một loạt tàu như 3 tàu hàng khô đã qua sử dụng của nước ngoài gồm Sông Hương, Đồng Nai, Hải Phòng (cùng trọng tải 9.580 DWT) của Thụy Điển và 2 tàu chở dầu Cửu Long 01, Cửu Long 02 của Na Uy (cùng trọng tải 20.840 DWT) bằng phương pháp vay mua. Các tàu này đã được lãnh đạo ngành tin tưởng giao cho VOSCO quản lý.

“Trong số các tàu mà VOSCO khai thác lúc đó, Sông Hương là con tàu đẹp nhất, lớn nhất, hiện đại nhất. Tàu được đóng năm 1965, Công ty nhận bàn giao và đưa tàu vào khai thác từ ngày 19/12/1974. Đây là một quyết định sáng suốt của Cục trưởng Lê Văn Kỳ - người có tầm nhìn xa, mở ra một thời kỳ mới cho sự phát triển của ngành hàng hải Việt Nam”, ông Nguyễn Quang Minh, Tổng giám đốc VOSCO nhớ lại.

Trước đó, ngày 9/11/1973, tàu Hồng Hà trọng tải 4.388,8 DWT của VOSCO đã mở luồng Việt Nam - Nhật Bản, là tàu đầu tiên của ngành hàng hải mở luồng đi biển xa, tạo đà cho bước phát triển đội tàu vận tải viễn dương của đất nước.

Ngày 30/4/1975, Sài Gòn được hoàn toàn giải phóng, lịch sử của đất nước bước sang một trang mới sau những năm bị chia cắt. VOSCO được Bộ Giao thông - Vận tải giao thực hiện một nhiệm vụ đặc biệt: thực hiện chuyến tàu vận tải đầu tiên từ Hòn Gai chở khoảng 500 cán bộ tập kết về lại Sài Gòn.

Vốn là tàu chở hàng viễn dương, nên bình thường tàu Sông Hương chỉ chở hàng hóa, khu vực sinh hoạt chỉ đủ điều kiện đáp ứng cho khoảng 40 sỹ quan, thuyền viên, không chở hành khách. Khi chở số người lên đến hơn 500, tàu phải thiết kế lại gần như toàn bộ nội thất để đón đoàn khách đặc biệt.

Sau nghi lễ tiễn đoàn cán bộ trở về miền Nam, đúng 14 giờ ngày 10/5, tàu nhổ neo rời vịnh Hạ Long, hướng mũi thẳng tiến về phương Nam dưới sự điều khiển của thuyền trưởng Nguyễn Tấn Nghiêm - người con của Sài Gòn.

Sáng 13/5/1975, tàu Sông Hương rời Vũng Tàu, chạy luồng vào Sài Gòn và đến 14 giờ cùng ngày đã cập bến cảng Nhà Rồng (nơi năm 1911, Chủ tịch Hồ Chí Minh xuống tàu ra đi tìm đường cứu nước) trong sự đón tiếp vô cùng đằm thắm của người thân và nhân dân TP.HCM.

“Đây chính là chuyến tàu đầu tiên nối liền hai miền đất nước, đưa 541 cán bộ tập kết ra Bắc - những người con của miền Nam, trở lại quê nhà sau 21 năm đất nước bị chia cắt. Nhiều người đã khóc vì được trở về nhà”, ông Minh chia sẻ lại lời kể của các thế hệ đi trước.

Cần phải nói thêm, do mất thời gian khôi phục, nên phải đến đầu tháng 1/1977, đường sắt Thống Nhất mới được khôi phục. Vì vậy, trong suốt thời gian này, bên cạnh đường bộ, các tàu biển vận tải, trong đó có tàu của VOSCO, là lực lượng chủ công vận chuyển hành khách, hàng hóa, duy trì mạch máu vận tải giữa hai đầu đất nước.

Đến cánh cửa kết nối thế giới

Sau 51 năm kể từ khi thực hiện chuyến tàu biển Bắc - Nam đầu tiên của nước Việt Nam thống nhất, VOSCO cùng ngành hàng hải Việt Nam đã có những bước tiến rất dài.

Không chỉ là lực lượng vận tải hàng hóa chủ chốt trên hành lang kinh tế Bắc - Nam (trục giao thông xương sống của Việt Nam), kết nối các trung tâm kinh tế lớn từ miền Bắc đến miền Nam, đặc biệt là Hà Nội và TP.HCM, ngành hàng hải Việt Nam với 2 cấu phần (vận tải biển và khai thác cảng) còn mang một sứ mệnh mới: mở cánh cửa thông thương, kết nối với thế giới.

Theo ông Lê Đỗ Mười, Cục trưởng Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam (Bộ Xây dựng), không chỉ riêng VOSCO mà ngành hàng hải Việt Nam là một trong những lĩnh vực hội nhập thế giới từ rất sớm và có bước phát triển ngoạn mục trong hơn 20 năm trở lại đây.

Từ đội tàu vài chục chiếc, chủ yếu là tàu hàng rời, trọng tải dưới 6.500 DWT, đến năm 2026, đội tàu biển Việt Nam duy trì quy mô khoảng 1.400-1.450 tàu với tổng trọng tải xấp xỉ 9,4 triệu DWT, đứng trong nhóm đầu khu vực ASEAN.

Trong lĩnh vực cảng biển, tính đến đầu năm 2026, hệ thống cảng biển đã phát triển với 34 cảng biển, 320 bến cảng trên toàn quốc, tổng chiều dài cầu cảng trên 100 km. Trong đó, đã hình thành các cảng cửa ngõ quốc tế, kết hợp trung chuyển quốc tế, đủ năng lực tiếp nhận các thế hệ tàu lớn nhất thế giới (18.000 - 24.000 TEU) tại các cụm cảng trọng điểm như Cái Mép - Thị Vải (TP.HCM) và Lạch Huyện (Hải Phòng), kết nối với các thị trường toàn cầu, giảm sự phụ thuộc vào các cảng trung chuyển trong khu vực.

Hiện nay, Bộ Xây dựng và Cục Hàng hải Việt Nam đang phối hợp chặt chẽ với UBND TP.HCM và các nhà đầu tư để hoàn tất công tác chuẩn bị, hướng tới khởi công Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ vào tháng 6/2026. Vị trí dự kiến xây dựng có nhiều lợi thế cạnh tranh, có khả năng thu hút nguồn hàng quốc tế từ các quốc gia trong khu vực. Hàng hóa được gom tại đây có thể kết nối tới các cảng bờ Tây Hoa Kỳ và khu vực Nam Mỹ - những thị trường mà hiện chưa có tuyến hàng hải trực tiếp nào của Việt Nam vươn tới.

“Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ hứa hẹn sớm trở thành ‘chấm son’ trên bản đồ hàng hải thế giới, khẳng định vị thế của Việt Nam với năng lực tiếp nhận các siêu tàu container trọng tải lên tới 250.000 DWT”, ông Lê Đỗ Mười đánh giá.

Nhờ được mở cửa đón dòng vốn đầu tư nước ngoài từ rất sớm, cảng biển là lĩnh vực thu hút vốn đầu tư nước ngoài hiệu quả nhất trong lĩnh vực hạ tầng giao thông trong khoảng 10 năm trở lại đây.

Với sự xuất hiện của nhiều cảng nước sâu tại khu vực Cái Mép - Thị Vải, Lạch Huyện, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đã có thể đi thẳng tới châu Âu, Bắc Mỹ mà không phải trung chuyển tại các cảng trong khu vực như Singapore, Hồng Kông (Trung Quốc), qua đó góp phần nâng cao sức cạnh tranh cho nền kinh tế.

Để vượt qua những thách thức hiện hữu và phát huy tối đa tiềm năng chiến lược của lĩnh vực hàng hải, ngành hàng hải đang tập trung xây dựng quy hoạch, đề án phát triển ngành hàng hải, đường thủy; đồng thời đổi mới cách tiếp cận quy hoạch nhằm tăng cường tính liên kết, thống nhất giữa 2 lĩnh vực trong một tổng thể vận tải thủy, lấy cảng biển là trung tâm, đầu mối của các phương thức vận tải.

“Chúng tôi đang khẩn trương nghiên cứu, điều chỉnh Quy hoạch ngành quốc gia trong lĩnh vực hàng hải, đường thủy phù hợp với chủ trương của Đảng, Quốc hội và Chính phủ về tăng trưởng 2 con số giai đoạn 2026-2030 để tạo dư địa phát triển cho ngành hàng hải, xứng đáng là cửa ngõ kết nối thế giới chủ yếu của đất nước trong kỷ nguyên mới”, ông Lê Đỗ Mười cho biết.