Cảnh báo thiếu hàng nghìn MW điện từ năm 2027

Báo cáo của Bộ Công Thương gửi Thủ tướng Chính phủ mới đây cho biết tiến độ xây dựng các dự án nguồn điện và đường dây truyền tải đang chậm, làm gia tăng nguy cơ thiếu điện từ năm 2027.

Theo báo cáo, chỉ khoảng 5% số dự án thuộc kế hoạch phát triển điện quốc gia đã được đưa vào vận hành. Phần lớn dự án vẫn đang trong quá trình phát triển hoặc chờ phê duyệt. Những vướng mắc chủ yếu liên quan đến lựa chọn nhà đầu tư, thủ tục đất đai và chuẩn bị hệ thống lưới điện.

Trong năm nay, nguồn cung được dự báo vẫn đáp ứng đủ nhu cầu. Tuy nhiên, từ năm 2027, tốc độ tiêu thụ điện tăng nhanh cùng sự chậm trễ của các dự án mới có thể khiến Việt Nam thiếu khoảng 4.200 MW công suất và 2,9 tỷ kWh điện. Đến năm 2030, khoảng cách này có thể tăng lên khoảng 13.900 MW công suất và 61,2 tỷ kWh điện.

Áp lực đối với hệ thống điện xuất hiện trong thời điểm Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế tối thiểu 10% mỗi năm cho đến cuối thập kỷ. Mức tăng trưởng này đòi hỏi lượng điện lớn hơn để phục vụ sản xuất công nghiệp, các khu công nghiệp và hoạt động kinh tế nói chung.

Rủi ro thiếu điện từng bộc lộ rõ vào năm 2023 khi hạn hán khiến mực nước tại nhiều hồ thủy điện ở miền Bắc giảm mạnh. Tình trạng này góp phần gây thiếu điện, ảnh hưởng đến hoạt động của một số nhà máy và khu công nghiệp.

Trong khi đó, nhu cầu điện của Việt Nam hiện tăng khoảng 10% mỗi năm, trong khi tốc độ bổ sung nguồn cung đã chậm lại sau giai đoạn bùng nổ năng lượng tái tạo từ năm 2019 đến 2021.

Vấn đề nguồn điện càng đáng chú ý khi Việt Nam đang trở thành một trung tâm sản xuất hưởng lợi từ quá trình đa dạng hóa chuỗi cung ứng theo mô hình Trung Quốc + 1. Theo Taipei Times, ngành sản xuất công nghiệp của Việt Nam phát triển nhanh, trong khi xuất khẩu tương đương gần như toàn bộ GDP. Nền kinh tế tăng trưởng khoảng 8% trong năm trước. Tuy nhiên, sự mở rộng của hoạt động sản xuất cũng đồng nghĩa với nhu cầu điện ngày càng lớn.

Nguồn điện đình trệ và bài toán bổ sung công suất

Một trong những vấn đề được Taipei Times đề cập là Việt Nam đang có một lượng đáng kể công suất năng lượng tái tạo đã được đầu tư nhưng chưa thể khai thác đầy đủ.

Theo cơ sở dữ liệu của EVN, có 85 dự án điện gió và điện mặt trời với tổng công suất khoảng 4,7 GW từng vướng các vấn đề liên quan đến giá điện và những thủ tục cần thiết để vận hành. Trong số này, khoảng 1,6 GW đã được đưa vào sản xuất điện, trong khi ít nhất 0,5 GW được cho là đã hoàn tất thử nghiệm và sẵn sàng vận hành trên lưới điện.

Hai dự án điện gió tại Tây Nguyên được đưa ra làm ví dụ. Các dự án ban đầu dự kiến hoàn thành vào năm 2021 nhưng bị đình trệ nhiều năm do những vướng mắc pháp lý. Đến tháng 1, các dự án nhận được giấy phép, mở đường cho việc bắt đầu vận hành.

Taipei Times cho rằng, nguyên nhân của tình trạng đình trệ không hoàn toàn nằm ở EVN. Giai đoạn bùng nổ năng lượng tái tạo từ năm 2019 đến 2021 diễn ra rất nhanh, khi các nhà phát triển chạy đua triển khai dự án nhờ những cơ chế giá điện hấp dẫn. Một số vấn đề về giấy phép, quyền sử dụng đất và kết nối lưới điện được để lại xử lý sau.

Các vướng mắc về giá điện kéo dài sau đó khiến nhiều dự án chưa thể vận hành đầy đủ. Việc đàm phán lại các thỏa thuận giá điện nhằm giảm chi phí mua điện của EVN cũng tạo ra những vấn đề khác đối với niềm tin của các nhà đầu tư.

Trong khi đó, Việt Nam cần một lượng vốn lớn để mở rộng hệ thống điện. Taipei Times cho biết, Hà Nội muốn tăng gấp ba quy mô lưới điện trong vòng 5 năm tới, với nhu cầu vốn khoảng 136 tỷ USD. Nguồn lực tài chính của nhà nước khó có thể đáp ứng toàn bộ nhu cầu này, khiến vốn tư nhân trở thành một thành phần quan trọng trong quá trình phát triển hạ tầng năng lượng.

Bên cạnh đó là những khó khăn trong việc huy động vốn cho quá trình chuyển đổi năng lượng. Sau 4 năm triển khai chương trình Đối tác Chuyển đổi Năng lượng Công bằng, chỉ 3 trong số 50 dự án theo kế hoạch nhận được đầu tư, tương đương khoảng 7% trong tổng nhu cầu vốn 11 tỷ USD.

Trước nguy cơ thiếu hụt nguồn cung, Bộ Công Thương đề xuất đẩy nhanh tiến độ phát triển các nguồn điện mới. Một trong những phương án được nhắc tới là tăng nguồn điện than, thay thế hoặc bổ sung cho một số dự án điện khí LNG nhập khẩu đang chậm tiến độ.

Các dự án điện khí LNG gặp thêm thách thức khi chi phí nhiên liệu và khả năng bảo đảm nguồn cung trở thành vấn đề lớn hơn. Xung đột tại Trung Đông đã làm gia tăng bất ổn trên thị trường năng lượng quốc tế, tạo thêm áp lực đối với các dự án phụ thuộc vào LNG nhập khẩu.

Bên cạnh đó, Bộ Công Thương cũng ủng hộ việc đẩy nhanh phát triển năng lượng tái tạo, trong đó có điện mặt trời. Một kế hoạch được đề xuất là lắp đặt khoảng 2.800 MW điện mặt trời trên các công trình công cộng như trụ sở cơ quan nhà nước, trường học và bệnh viện vào tháng 6.

Các giải pháp này nhằm bổ sung công suất trong thời gian ngắn hơn, nhưng khả năng triển khai vẫn phụ thuộc vào tiến độ đầu tư, thủ tục và năng lực truyền tải. Việc chỉ xây thêm nguồn điện mà không đồng thời mở rộng lưới điện có thể không giải quyết được hoàn toàn tình trạng thiếu hụt tại những khu vực có nhu cầu cao.

Bài toán điện vì vậy đang trở thành một yếu tố quan trọng đối với tham vọng tăng trưởng của Việt Nam. Nhu cầu điện tăng nhanh trong khi các dự án nguồn và lưới điện chậm tiến độ có thể tạo ra khoảng cách ngày càng lớn giữa cung và cầu.

Đối với Việt Nam, vấn đề này còn liên quan trực tiếp đến khả năng duy trì vai trò trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Khi các tập đoàn quốc tế tìm kiếm địa điểm sản xuất thay thế hoặc bổ sung cho Trung Quốc, nguồn điện ổn định là một trong những điều kiện cần thiết để các nhà máy duy trì hoạt động.

Taipei Times cho rằng, nếu Việt Nam không thể bảo đảm đủ điện cho các dây chuyền sản xuất, các doanh nghiệp đa quốc gia có thể phải cân nhắc những địa điểm khác. Trong khi đó, việc tháo gỡ các dự án năng lượng đang đình trệ có thể giúp bổ sung nguồn cung nhanh hơn so với việc chờ toàn bộ các dự án mới hoàn thành.

Những khó khăn hiện nay cũng cho thấy yêu cầu đối với giai đoạn phát triển điện tiếp theo không chỉ nằm ở việc tăng công suất. Việt Nam cần đồng thời giải quyết các vấn đề về thủ tục đầu tư, đất đai, truyền tải, cơ chế giá và khả năng huy động vốn.

Giai đoạn bùng nổ năng lượng tái tạo trước đây cho thấy Việt Nam có thể tăng công suất điện với tốc độ nhanh. Tuy nhiên, những dự án bị đình trệ sau đó cho thấy việc duy trì tốc độ bổ sung nguồn điện sẽ phụ thuộc đáng kể vào khả năng tháo gỡ các điểm nghẽn về pháp lý, hạ tầng và vốn.