Các chuyên gia trao đổi với người trồng lúa tại cánh đồng của HTX Toàn Thịnh - Ảnh: VGP/LS

Hình thành mô hình liên kết từ đồng ruộng đến thị trường

Sáng 5/6, tại hợp tác xã (HTX) Toàn Thịnh, xã Phương Thịnh, tỉnh Đồng Tháp, Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI) phối hợp cùng Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam (VIETRISA), Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Tháp, Công ty Phân bón MTK Hữu Thành và xã Phương Thịnh tổ chức lễ khởi động "Vùng liên kết một triệu héc-ta canh tác lúa chất lượng cao, phát thải thấp".

Điểm đáng chú ý của chương trình không nằm ở một mô hình trình diễn đơn lẻ mà là sự hình thành chính thức của một "Vùng liên kết", nơi các chủ thể trong chuỗi giá trị lúa gạo cùng tham gia, cùng cam kết và hưởng lợi từ một quy trình sản xuất thống nhất.

Theo các đơn vị tổ chức, đây là mô hình liên kết chuỗi giá trị từ sản xuất đến tiêu thụ, tạo nền tảng để hiện thực hóa Đề án "Phát triển bền vững 1 triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL đến năm 2030". Vụ sản xuất đầu tiên trong khuôn khổ vùng liên kết sẽ được triển khai ngay tại HTX Toàn Thịnh.

Mô hình quy tụ đầy đủ các mắt xích của chuỗi giá trị, từ hợp tác xã, nông dân sản xuất lúa, đơn vị cung ứng vật tư nông nghiệp, doanh nghiệp cơ giới hóa, doanh nghiệp thu mua, đến hệ thống đánh giá và chứng nhận gạo Việt Xanh phát thải thấp.

Liên kết để tạo sức bật cho hạt gạo Việt

Trong nhiều năm qua, bài toán lớn nhất của ngành hàng lúa gạo không chỉ là năng suất mà còn là khả năng tổ chức sản xuất quy mô lớn, đồng bộ và đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế.

Sự ra đời của vùng liên kết được xem là bước đi nhằm giải quyết những điểm nghẽn này. Thay vì mỗi hộ sản xuất riêng lẻ với quy trình khác nhau, toàn bộ vùng sản xuất sẽ áp dụng chung một quy trình kỹ thuật, cùng tiêu chuẩn chất lượng và cùng hướng đến mục tiêu giảm phát thải.

Các chuyên gia đánh giá đây là yếu tố quan trọng để nâng cao giá trị hạt gạo Việt Nam trong bối cảnh nhiều thị trường nhập khẩu ngày càng quan tâm tới yếu tố xanh, minh bạch và phát triển bền vững.

Nền tảng kỹ thuật của mô hình là công nghệ cơ giới hóa sạ hàng hiệu ứng hàng biên kết hợp vùi phân.

Theo quy trình này, hạt giống được vùi ở độ sâu từ 1 đến 2 mm, trong khi phân bón được đưa xuống tầng đất từ 3 đến 4 cm. Việc bố trí hàng rộng xen hàng hẹp giúp ruộng lúa thông thoáng hơn, tăng khả năng quang hợp và giảm áp lực sâu bệnh.

Không chỉ giúp cây lúa sinh trưởng khỏe mạnh hơn, phương pháp này còn làm giảm đáng kể lượng giống gieo so với hình thức sạ lan truyền thống. Hiệu quả sử dụng phân bón được nâng cao, cây lúa cứng cáp hơn, hạn chế đổ ngã và giảm thất thoát sau thu hoạch. Quan trọng hơn, các cải tiến kỹ thuật này góp phần giảm phát thải khí nhà kính trong quá trình canh tác lúa.

PGS.TS Nguyễn Văn Hùng, Trưởng Ban cơ giới sau thu hoạch của IRRI cho rằng, sạ hàng kết hợp vùi phân không đơn thuần là một giải pháp kỹ thuật mà còn là sự thay đổi trong tư duy sử dụng đầu vào.

Theo ông, khi kết hợp gieo sạ chính xác, vùi phân ở độ sâu tối ưu, quản lý nước hiệu quả, bón phân theo vùng chuyên biệt, quản lý dịch hại tổng hợp và xử lý rơm rạ theo hướng nông nghiệp tuần hoàn, người trồng lúa có thể giảm chi phí đầu vào, giảm phát thải, đồng thời tăng năng suất, lợi nhuận và giá trị gia tăng từ rơm rạ.

Giảm giống, giảm phân, tăng lợi nhuận

Làm rõ hơn hiệu quả của công nghệ, kỹ sư Nguyễn Hồng Thiện, Giám đốc Công ty TNHH Cơ khí Tư Sang cho biết máy gieo sạ khí động kết hợp vùi phân được thiết kế để đáp ứng các yêu cầu của Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp.

Theo ông, máy có khả năng điều chỉnh lượng giống phù hợp với từng điều kiện sản xuất, qua đó giúp giảm lượng giống gieo sạ. Đồng thời, phương pháp gieo theo hiệu ứng hàng biên với bố trí hàng rộng, hàng hẹp giúp cây lúa nhận được nhiều ánh sáng hơn, tăng khả năng quang hợp, sinh trưởng khỏe, cứng cây và hạn chế đổ ngã. Môi trường ruộng lúa thông thoáng hơn cũng giúp giảm sâu bệnh, từ đó giảm sử dụng thuốc bảo vệ thực vật.

Một ưu điểm nổi bật khác là trong quá trình gieo sạ, máy thực hiện đồng thời việc vùi phân ngay tại vùng rễ. Cách làm này giúp hạn chế thất thoát phân bón, nâng cao hiệu quả sử dụng dinh dưỡng. Phân được đưa xuống đất ngay từ đầu vụ nên luôn sẵn sàng cung cấp dưỡng chất cho cây lúa, đặc biệt trong giai đoạn đẻ nhánh, giúp cây phát triển mạnh ngay từ những ngày đầu.

Theo kỹ sư Nguyễn Hồng Thiện, cơ giới hóa khâu gieo sạ còn giúp nâng cao năng suất lao động lên nhiều lần so với phương thức thủ công. Máy thực hiện đồng thời hai công đoạn gieo sạ và vùi phân với lượng phân tương đương hai lần bón đầu trong quy trình canh tác thông thường, qua đó giúp giảm đáng kể chi phí sản xuất.

"Từ những lợi ích trên, máy gieo sạ kết hợp vùi phân giúp giảm chi phí giống, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật. Năng suất lúa cao hơn so với phương thức canh tác truyền thống. Đồng thời, cây lúa cứng cáp, chống đổ ngã tốt hơn, giảm thất thoát sau thu hoạch, qua đó góp phần nâng cao lợi nhuận cho người trồng lúa", kỹ sư Nguyễn Hồng Thiện nhấn mạnh.

Máy gieo sạ khí động kết hợp vùi phân được thiết kế để đáp ứng các yêu cầu của Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp - Ảnh: VGP/LS

Từ mô hình thí điểm đến sự chủ động của doanh nghiệp và nông dân

Một trong những tín hiệu tích cực nhất của vùng liên kết là sự tham gia chủ động của các doanh nghiệp và HTX.

PGS.TS Nguyễn Văn Hùng cho biết từ những mô hình thí điểm do IRRI phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường triển khai, nhiều doanh nghiệp và hợp tác xã đã trực tiếp chứng kiến hiệu quả của công nghệ.

Sau khi nhìn thấy lợi ích thực tế, các đơn vị này đã tự bố trí nguồn lực để tham gia xây dựng vùng liên kết và nhân rộng Đề án.

Theo ông, đây không phải là quá trình thúc đẩy từ trên xuống mà là sự hưởng ứng tự nguyện từ cơ sở. Chính điều đó tạo nên nền tảng bền vững cho việc mở rộng mô hình trong tương lai.

Ở góc độ doanh nghiệp đồng hành cùng Đề án 1 triệu hecta lúa, ông Phạm Quốc Trung, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Phân bón MTK Hữu Thành cho rằng, hiệu quả của phân bón không chỉ phụ thuộc vào chất lượng sản phẩm mà còn nằm ở cách sử dụng.

Vì vậy, doanh nghiệp lựa chọn đồng hành trực tiếp với các hợp tác xã, đưa kỹ thuật xuống tận đồng ruộng và hỗ trợ nông dân trong suốt quá trình sản xuất.

Theo ông, sự gắn kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp và hợp tác xã chính là chìa khóa để mở rộng mô hình một cách thực chất, tránh tình trạng phát triển theo phong trào nhưng thiếu hiệu quả lâu dài.

Từ phía người sản xuất, ông Nguyễn Chí Toàn, Giám đốc HTX Toàn Thịnh, bày tỏ kỳ vọng vùng liên kết sẽ giúp nông dân thay đổi cách làm lúa truyền thống.

Ông cho rằng khi tham gia mô hình, nông dân không còn đơn độc mà được hỗ trợ đồng bộ từ kỹ thuật, vật tư, máy móc đến đầu ra sản phẩm. Chính sự liên kết chặt chẽ đó sẽ tạo cơ hội nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống cho người trồng lúa.

Hướng tới nền sản xuất lúa gạo xanh, minh bạch và bền vững

Trong bối cảnh các thị trường xuất khẩu ngày càng đặt ra yêu cầu cao về truy xuất nguồn gốc, phát triển xanh và giảm phát thải, việc hình thành các vùng liên kết quy mô lớn được xem là hướng đi phù hợp cho ngành hàng lúa gạo Việt Nam.

Mô hình tại xã Phương Thịnh không chỉ kết nối kỹ thuật canh tác với doanh nghiệp tiêu thụ mà còn gắn với các tiêu chuẩn phát thải thấp, tạo điều kiện để sản phẩm đáp ứng các yêu cầu mới của thị trường quốc tế.

Sau giai đoạn khởi động, các đơn vị tham gia sẽ tiếp tục hoàn thiện quy trình kỹ thuật, củng cố cơ chế liên kết và mở rộng mô hình sang nhiều địa phương khác trong vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Nếu được nhân rộng thành công, những vùng liên kết như tại Phương Thịnh sẽ không chỉ góp phần thực hiện mục tiêu 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp mà còn tạo nền tảng cho một nền sản xuất lúa gạo hiện đại, xanh hơn, hiệu quả hơn và mang lại giá trị gia tăng cao hơn cho nông dân.